
मूल पाठ
अस्य श्रीशीतलास्तोत्रस्य महादेव ऋषिः । अनुष्टुप् छन्दः । शीतला देवता । लक्ष्मीर्बीजम् । भवानी शक्तिः । सर्वविस्फोटकनिवृत्यर्थे जपे विनियोगः ॥ ईश्वर उवाच । वन्देऽहं शीतलां देवीं रासभस्थां दिगम्बराम् । मार्जनीकलशोपेतां शूर्पालङ्कृतमस्तकाम् ॥१॥ वन्देऽहं शीतलां देवीं सर्वरोगभयापहाम्। यामासाद्य निवर्तेत विस्फोटकभयं महत् ॥२॥ शीतले शीतले चेति यो ब्रूयाद्दाहपीडितः । विस्फोटकभयं घोरं क्षिप्रं तस्य प्रणश्यति ॥३॥ यस्त्वामुदकमध्ये तु ध्यात्वा सम्पूजयेन्नरः । विस्फोटकभयं घोरं गृहे तस्य न जायते ॥४॥ शीतले ज्वरदग्धस्य पूतिगन्धयुतस्य च । प्रणष्टचक्षुषः पुंसस्त्वामाहुर्जीवनौषधम् ॥५॥ शीतले तनुजान् रोगान् नृणां हरसि दुस्त्यजान् । विस्फोटकविदीर्णानां त्वमेकाऽमृतवर्षिणी ॥६॥ गलगण्डग्रहा रोगा ये चान्ये दारुणा नृणाम् । त्वदनुध्यानमात्रेण शीतले यान्ति सङ्क्षयम् ॥७॥ न मन्त्रो नौषधं तस्य पापरोगस्य विद्यते । त्वामेकां शीतले धात्रीं नान्यां पश्यामि देवताम् ॥८॥ मृणालतन्तुसदृशीं नाभिहृन्मध्यसंस्थिताम् । यस्त्वां सञ्चिन्तयेद्देवि तस्य मृत्युर्न जायते ॥९॥ अष्टकं शीतलादेव्या यो नरः प्रपठेत्सदा । विस्फोटकभयं घोरं गृहे तस्य न जायते ॥१०॥ श्रोतव्यं पठितव्यं च श्रद्धाभक्तिसमन्वितैः । उपसर्गविनाशाय परं स्वस्त्ययनं महत् ॥११॥ शीतले त्वं जगन्माता शीतले त्वं जगत्पिता । शीतले त्वं जगद्धात्री शीतलायै नमो नमः ॥१२॥ रासभो गर्दभश्चैव खरो वैशाखनन्दनः । शीतलावाहनश्चैव दूर्वाकन्दनिकृन्तनः ॥१३॥ एतानि खरनामानि शीतलाग्रे तु यः पठेत् । तस्य गेहे शिशूनां च शीतलारुङ् न जायते ॥१४॥ शीतलाष्टकमेवेदं न देयं यस्यकस्यचित् । दातव्यं च सदा तस्मै श्रद्धाभक्तियुताय वै ॥१५॥ ॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे शीतलाष्टकं सम्पूर्णम् ॥
लिप्यंतरण
Asya shrishitalastotrasya mahadeva rishih Anushtup chhandah shitala devata Lakshmirbijam bhavani shaktih Sarvavisphotakanivrityarthe jape viniyogah || Ishvara uvacha Vande'ham shitalam devim rasabhastham digambaram Marjanikalashopetam shurpalankritamastakam ||1|| Vande'ham shitalam devim sarvarogabhayapaham Yamasadya nivarteta visphotakabhayam mahat ||2|| Shitale shitale cheti yo bruyaddahapiditah Visphotakabhayam ghoram kshipram tasya pranashyati ||3|| Yastvamudakamadhye tu dhyatva sampujayennarah Visphotakabhayam ghoram grihe tasya na jayate ||4|| Shitale jvaradagdhasya putigandhayutasya cha Pranashtachakshushah punsastvamahurjivanaushadham ||5|| Shitale tanujan rogan nrinam harasi dustyajan Visphotakavidirnanam tvameka'mritavarshini ||6|| Galagandagraha roga ye chanye daruna nrinam Tvadanudhyanamatrena shitale yanti sankshayam ||7|| Na mantro naushadham tasya paparogasya vidyate Tvamekam shitale dhatrim nanyam pashyami devatam ||8|| Mrinalatantusadrishim nabhihrinmadhyasansthitam Yastvam sanchintayeddevi tasya mrityurna jayate ||9|| Ashtakam shitaladevya yo narah prapathetsada Visphotakabhayam ghoram grihe tasya na jayate ||10|| Shrotavyam pathitavyam cha shraddhabhaktisamanvitaih Upasargavinashaya param svastyayanam mahat ||11|| Shitale tvam jaganmata shitale tvam jagatpita Shitale tvam jagaddhatri shitalayai namo namah ||12|| Rasabho gardabhashchaiva kharo vaishakhanandanah Shitalavahanashchaiva durvakandanikrintanah ||13|| Etani kharanamani shitalagre tu yah pathet Tasya gehe shishunam cha shitalarun na jayate ||14|| Shitalashtakamevedam na deyam yasyakasyachit Datavyam cha sada tasmai shraddhabhaktiyutaya vai ||15|| || iti shriskandapurane shitalashtakam sampurnam ||
शीतल करने वाली देवी का शिव-कृत स्तोत्र
शीतलाष्टकम् ईश्वर (शिव) द्वारा कहा गया प्रस्तुत है, और इसकी पुष्पिका इसे स्कन्द पुराण का बताती है। श्लोकों से पहले एक संक्षिप्त विनियोग है — मंत्र के ऋषि, छंद, देवता और प्रयोजन का औपचारिक कथन: ऋषि महादेव, छंद अनुष्टुप्, देवता शीतला, बीज लक्ष्मी, शक्ति भवानी, और प्रयोजन "सब प्रकार के विस्फोटक (फोड़े-फुंसी वाले) रोगों की निवृत्ति"। यही प्रयोजन हर श्लोक में चलता है।
पहला श्लोक वही स्वरूप देता है जो उत्तर भारत के उनके मंदिरों में मिलता है: "मैं गधे पर सवार, दिगम्बरा, हाथ में मार्जनी (झाड़ू) और कलश लिए, सिर पर सूप से अलंकृत शीतला देवी को नमन करता हूँ।" झाड़ू, जल और सूप — सफाई, शीतलता और बुरे को अच्छे से अलग करने के साधन।
श्लोक क्या कहते हैं
- श्लोक 2–4: वे सब रोगों का भय हरती हैं; ज्वर से जलता जो व्यक्ति केवल "शीतले, शीतले" पुकारता है, उसका चेचक का भय शीघ्र नष्ट होता है; और जो जल के बीच खड़े होकर उनका ध्यान-पूजन करता है, उसके घर यह भय नहीं उपजता।
- श्लोक 5–7: ज्वर से दग्ध, दुर्गंधयुक्त और नेत्र खोते व्यक्ति के लिए उन्हें जीवन-औषधि कहा गया है; फोड़ों से विदीर्ण लोगों पर वही अकेली अमृत बरसाती हैं; गलगंड और अन्य कठोर रोग उनके स्मरण मात्र से नष्ट होते हैं।
- श्लोक 8: उस "पाप-रोग" के लिए न कोई मंत्र है न औषधि — "हे शीतले, तुम धात्री के सिवा मैं कोई और देवता नहीं देखता।"
- श्लोक 9: ध्यान का श्लोक: जो उन्हें कमलनाल के तंतु जैसी सूक्ष्म, नाभि और हृदय के बीच स्थित मानकर चिंतन करता है, उसकी मृत्यु नहीं होती।
- श्लोक 10–12 (फलश्रुति): इस अष्टक का पाठ करने वाले के घर चेचक का भय नहीं होता; इसे श्रद्धा-भक्ति से सुनना-पढ़ना चाहिए, यह सब उपद्रवों के नाश का महान मंगल है; "तुम जगत की माता, पिता और धात्री हो — शीतला को नमस्कार।"
- श्लोक 13–15: उनके गधे के छह नाम — रासभ, गर्दभ, खर, वैशाखनंदन, शीतलावाहन और दूर्वाकंदनिकृंतन ("दूब की जड़ काटने वाला")। जो शीतला के सामने इन्हें पढ़ता है, उसके घर के बच्चों को शीतला-रोग नहीं होता। स्तोत्र यह कहकर समाप्त होता है कि इसे केवल श्रद्धालु को ही देना चाहिए।
प्रयोग
- शीतला अष्टमी (बसौड़ा), चैत्र कृष्ण अष्टमी को, ठंडे भोग के बाद, और हिंदी शीतला माता की आरती व शीतला चालीसा के साथ।
- जब बच्चे को ज्वर, छोटी माता या खसरा हो — परंपरा से घर में पाठ होता है, नीम की पत्तियों से जल छिड़का जाता है, और साथ में उचित चिकित्सा भी।
- कुछ मुद्रित संस्करणों के निर्देशानुसार बहुत लोग स्तोत्र से पहले मूल मंत्र ॐ ह्रीं श्रीं शीतलायै नमः का ग्यारह बार जप करते हैं।
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
शीतलाष्टक किसने रचा?
पाठ स्वयं को ईश्वर (शिव) का कहा बताता है, और अंतिम पंक्ति इसे स्कन्द पुराण का बताती है। यह पारंपरिक है, किसी बाद के कवि के नाम नहीं।
पंद्रह श्लोक होते हुए भी इसे "अष्टक" क्यों कहते हैं?
स्तुति का मूल भाग आठ श्लोक (आरंभिक ध्यान के बाद 2–9) है; बाकी फलश्रुति और वाहन के नामों वाले अंतिम श्लोक हैं, जैसा पौराणिक स्तोत्रों में प्रायः होता है।
शीतला माता गधे पर क्यों सवार हैं?
गधा उनका वाहन है; स्तोत्र उसके नाम तक गिनाता है। लोक-व्याख्या इसे धैर्य और विनम्र सेवा से, और धोबी के उस गधे से जोड़ती है जो घर-घर कपड़े — और उनके साथ संक्रमण — ढोता था।
क्या बच्चों के स्वास्थ्य के लिए शीतलाष्टक पढ़ सकते हैं?
हाँ, आज इसका सबसे सामान्य प्रयोग यही है। यह प्रार्थना है, उपचार का विकल्प नहीं: परंपरा और चिकित्सा साथ चलती हैं।
इसका पाठ कब करें?
शीतला सप्तमी या अष्टमी को, किसी भी अष्टमी को, घर में बीमारी के समय, और चैत्र-वैशाख में, जब उनकी पूजा सबसे व्यापक होती है।
कोई त्रुटि दिखे?
यदि आपको इस पृष्ठ पर व्याकरण, हिंदी, अंग्रेज़ी, मंत्र-पाठ या किसी भी प्रकार की त्रुटि दिखे, तो हमें बताएँ — हम 24 घंटे में उसे ठीक कर देंगे।
