
मूल पाठ
सबिन्दुसिन्धुसुस्खलत्तरङ्गभङ्गरञ्जितं द्विषत्सु पापजातजातकारिवारिसंयुतम् । कृतान्तदूतकालभूतभीतिहारिवर्मदे त्वदीयपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे ॥ १॥ त्वदम्बुलीनदीनमीनदिव्यसम्प्रदायकं कलौ मलौघभारहारिसर्वतीर्थनायकम् । सुमच्छकच्छनक्रचक्रवाकचक्रशर्मदे त्वदीयपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे ॥ २॥ महागभीरनीरपूरपापधूतभूतलं ध्वनत्समस्तपातकारिदारितापदाचलम् । जगल्लये महाभये मृकण्डुसूनुहर्म्यदे त्वदीयपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे ॥ ३ ॥ गतं तदैव मे भयं त्वदम्बु वीक्षितं यदा मृकण्डुसूनुशौनकासुरारिसेवितं सदा । पुनर्भवाब्धिजन्मजं भवाब्धिदुःखवर्मदे त्वदीयपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे ॥ ४॥ अलक्ष्यलक्षकिन्नरामरासुरादिपूजितं सुलक्षनीरतीरधीरपक्षिलक्षकूजितम् । वसिष्ठशिष्टपिप्पलादिकर्दमादिशर्मदे त्वदीयपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे ॥ ५॥ सनत्कुमारनाचिकेतकश्यपात्रिषट्पदैः धृतं स्वकीयमानसेषु नारदादिषट्पदैः । रवीन्दुरन्तिदेवदेवराजकर्मशर्मदे त्वदीयपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे ॥ ६॥ अलक्षलक्षलक्षपापलक्षसारसायुधं ततस्तु जीवजन्तुतन्तुभुक्तिमुक्तिदायकम् । विरिञ्चिविष्णुशंकरस्वकीयधामवर्मदे त्वदीयपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे ॥ ७॥ अहो धृतं स्वनं श्रुतं महेशकेशजातटे किरातसूतबाडबेषु पण्डिते शठे नटे । दुरन्तपापतापहारि सर्वजन्तुशर्मदे त्वदीयपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे ॥ ८॥ इदं तु नर्मदाष्टकं त्रिकालमेव ये सदा पठन्ति ते निरन्तरं न यान्ति दुर्गतिं कदा । सुलभ्यदेहदुर्लभं महेशधामगौरवं पुनर्भवा नरा न वै विलोकयन्ति रौरवम् ॥ ९॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ नर्मदाष्टकं सम्पूर्णम् ॥
लिप्यंतरण
Sabindusindhususkhalattarangabhangaranjitam Dvishatsu papajatajatakarivarisanyutam | Kritantadutakalabhutabhitiharivarmade Tvadiyapadapankajam namami devi narmade ||1|| Tvadambulinadinaminadivyasampradayakam Kalau malaughabharaharisarvatirthanayakam | Sumachchhakachchhanakrachakravakachakrasharmade Tvadiyapadapankajam namami devi narmade ||2|| Mahagabhiranirapurapapadhutabhutalam Dhvanatsamastapatakaridaritapadachalam | Jagallaye mahabhaye mrikandusunuharmyade Tvadiyapadapankajam namami devi narmade ||3|| Gatam tadaiva me bhayam tvadambu vikshitam yada Mrikandusunushaunakasurarisevitam sada | Punarbhavabdhijanmajam bhavabdhiduhkhavarmade Tvadiyapadapankajam namami devi narmade ||4|| Alakshyalakshakinnaramarasuradipujitam Sulakshaniratiradhirapakshilakshakujitam | Vasishthashishtapippaladikardamadisharmade Tvadiyapadapankajam namami devi narmade ||5|| Sanatkumaranachiketakashyapatrishatpadaih Dhritam svakiyamanaseshu naradadishatpadaih | Ravindurantidevadevarajakarmasharmade Tvadiyapadapankajam namami devi narmade ||6|| Alakshalakshalakshapapalakshasarasayudham Tatastu jivajantutantubhuktimuktidayakam | Virinchivishnushankarasvakiyadhamavarmade Tvadiyapadapankajam namami devi narmade ||7|| Aho dhritam svanam shrutam maheshakeshajatate Kiratasutabadabeshu pandite shathe nate | Durantapapatapahari sarvajantusharmade Tvadiyapadapankajam namami devi narmade ||8|| Idam tu narmadashtakam trikalameva ye sada Pathanti te nirantaram na yanti durgatim kada | Sulabhyadehadurlabham maheshadhamagauravam Punarbhava nara na vai vilokayanti rauravam ||9|| Iti shrimatparamahansaparivrajakacharyasya Shrigovindabhagavatpujyapadashishyasya Shrimachchhankarabhagavatah kritau Narmadashtakam sampurnam ||
स्तोत्र जिसमें नदी सुनाई देती है
नर्मदाष्टकम् ऐसे छंद (पंचचामर) में है जिसमें ह्रस्व और दीर्घ अक्षर कड़ाई से बारी-बारी आते हैं, जिससे इसकी लय चट्टानों पर दौड़ते जल जैसी हो जाती है। इसके पहले शब्द, सबिन्दुसिन्धुसुस्खलत्तरङ्गभङ्गरञ्जितं, नदी की फुहार भरी, उछलती लहरों का वर्णन करते हैं। यह आदि शंकराचार्य को समर्पित है, जो परंपरा के अनुसार ओंकारेश्वर में नर्मदा तट पर अपने गुरु गोविन्दपाद से मिले थे, और अमरकंटक से ओंकारेश्वर तक घाटों पर संध्या आरती का स्तोत्र है।
श्लोक क्या कहते हैं
- 1: लहरों और फुहारों से सुंदर उनका जल द्वेषियों के पाप नष्ट करता है; वे यमदूतों के भय से रक्षा का कवच (वर्म) हैं।
- 2: उनके जल में लीन दीन मछलियाँ भी दिव्य गति पाती हैं; कलियुग में वे मल का भार हरती हैं और सब तीर्थों की नायिका हैं; मछली, कछुए, मगर और चक्रवाक को सुख देती हैं।
- 3–4: उनका गहरा जल धरती को धोता है; महाप्रलय में उन्होंने मृकण्डु के पुत्र मार्कण्डेय को आश्रय दिया; "तुम्हारा जल देखते ही मेरा भय मिट गया", मार्कण्डेय, शौनक और देवताओं द्वारा सदा सेवित।
- 5–6: असंख्य किन्नर, देव और असुरों से पूजित, उनके तट पक्षियों से गूँजते हैं; वसिष्ठ, पिप्पलाद और कर्दम को सुख देने वाली; सनत्कुमार, नचिकेता, कश्यप, अत्रि और नारद उन्हें कमल पर भौंरों की तरह हृदय में रखते हैं।
- 7: लाखों पापों का नाश करने वाली, हर जीव को भुक्ति और मुक्ति देने वाली; ब्रह्मा, विष्णु और शिव के धाम तक पहुँचाने वाला कवच।
- 8: महेश की जटा से उत्पन्न, वे किरात और सूत, पंडित, शठ और नट सबके पाप हरती हैं।
- 9: जो तीनों संध्याओं में यह नर्मदाष्टक पढ़ते हैं, वे कभी दुर्गति नहीं पाते, शिव धाम पाते हैं और रौरव नरक नहीं देखते।
कब पढ़ें
- उनके घाटों पर संध्या की नर्मदा आरती में, और नर्मदा जयंती (माघ शुक्ल सप्तमी) पर।
- नर्मदा परिक्रमा के दौरान, प्रायः प्रतिदिन।
- घर पर नर्मदेश्वर शिवलिंग के सामने।
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
नर्मदाष्टकम् किसने लिखा?
यह आदि शंकराचार्य को समर्पित है; पुष्पिका इसे गोविन्द भगवत्पाद के शिष्य की रचना बताती है।
यह इतना लयबद्ध क्यों लगता है?
इसमें पंचचामर छंद है, जिसमें ह्रस्व और दीर्घ अक्षर बारी-बारी आते हैं, जिससे दौड़ती ध्वनि बनती है।
स्तोत्र में मृकण्डु के पुत्र कौन हैं?
ऋषि मार्कण्डेय, जो पुराण कथा में नर्मदा तट पर प्रलय से बचे।
नर्मदा जयंती कब है?
माघ शुक्ल सप्तमी को, प्रायः जनवरी या फ़रवरी में।
"नमामि देवि नर्मदे" का क्या अर्थ है?
"हे देवी नर्मदा, मैं तुम्हें नमन करता हूँ"; पूरी टेक उनके चरण कमलों को नमन करती है।
कोई त्रुटि दिखे?
यदि आपको इस पृष्ठ पर व्याकरण, हिंदी, अंग्रेज़ी, मंत्र-पाठ या किसी भी प्रकार की त्रुटि दिखे, तो हमें बताएँ — हम 24 घंटे में उसे ठीक कर देंगे।
