
मूल पाठ
॥ दोहा ॥ श्री विश्वकर्म प्रभु वन्दऊं, चरणकमल धरिध्यान । श्री, शुभ, बल अरु शिल्पगुण, दीजै दया निधान ॥ ॥ चौपाई ॥ जय श्री विश्वकर्म भगवाना । जय विश्वेश्वर कृपा निधाना ॥ शिल्पाचार्य परम उपकारी । भुवना-पुत्र नाम छविकारी ॥ अष्टमबसु प्रभास-सुत नागर । शिल्पज्ञान जग कियउ उजागर ॥ अद्भुत सकल सृष्टि के कर्ता । सत्य ज्ञान श्रुति जग हित धर्ता ॥ अतुल तेज तुम्हतो जग माहीं । कोई विश्व मंह जानत नाही ॥ विश्व सृष्टि-कर्ता विश्वेशा । अद्भुत वरण विराज सुवेशा ॥ एकानन पंचानन राजे । द्विभुज चतुर्भुज दशभुज साजे ॥ चक्र सुदर्शन धारण कीन्हे । वारि कमण्डल वर कर लीन्हे ॥ शिल्पशास्त्र अरु शंख अनूपा । सोहत सूत्र माप अनुरूपा ॥ धनुष बाण अरु त्रिशूल सोहे । नौवें हाथ कमल मन मोहे ॥ दसवां हस्त बरद जग हेतु । अति भव सिंधु मांहि वर सेतु ॥ सूरज तेज हरण तुम कियऊ । अस्त्र शस्त्र जिससे निरमयऊ ॥ चक्र शक्ति अरू त्रिशूल एका । दण्ड पालकी शस्त्र अनेका ॥ विष्णुहिं चक्र शूल शंकरहीं । अजहिं शक्ति दण्ड यमराजहीं ॥ इंद्रहिं वज्र व वरूणहिं पाशा । तुम सबकी पूरण की आशा ॥ भांति-भांति के अस्त्र रचाए । सतपथ को प्रभु सदा बचाए ॥ अमृत घट के तुम निर्माता । साधु संत भक्तन सुर त्राता ॥ लौह काष्ट ताम्र पाषाणा । स्वर्ण शिल्प के परम सजाना ॥ विद्युत अग्नि पवन भू वारी । इनसे अद्भुत काज सवारी ॥ खान-पान हित भाजन नाना । भवन विभिषत विविध विधाना ॥ विविध व्सत हित यत्रं अपारा । विरचेहु तुम समस्त संसारा ॥ द्रव्य सुगंधित सुमन अनेका । विविध महा औषधि सविवेका ॥ शंभु विरंचि विष्णु सुरपाला । वरुण कुबेर अग्नि यमकाला ॥ तुम्हरे ढिग सब मिलकर गयऊ । करि प्रमाण पुनि अस्तुति ठयऊ ॥ भे आतुर प्रभु लखि सुर-शोका । कियउ काज सब भये अशोका ॥ अद्भुत रचे यान मनहारी । जल-थल-गगन मांहि-समचारी ॥ शिव अरु विश्वकर्म प्रभु मांही । विज्ञान कह अंतर नाही ॥ बरनै कौन स्वरूप तुम्हारा । सकल सृष्टि है तव विस्तारा ॥ रचेत विश्व हित त्रिविध शरीरा । तुम बिन हरै कौन भव हारी ॥ मंगल-मूल भगत भय हारी । शोक रहित त्रैलोक विहारी ॥ चारो युग परताप तुम्हारा । अहै प्रसिद्ध विश्व उजियारा ॥ ऋद्धि सिद्धि के तुम वर दाता । वर विज्ञान वेद के ज्ञाता ॥ मनु मय त्वष्टा शिल्पी तक्षा । सबकी नित करतें हैं रक्षा ॥ पंच पुत्र नित जग हित धर्मा । हवै निष्काम करै निज कर्मा ॥ प्रभु तुम सम कृपाल नहिं कोई । विपदा हरै जगत मंह जोई ॥ जै जै जै भौवन विश्वकर्मा । करहु कृपा गुरुदेव सुधर्मा ॥ इक सौ आठ जाप कर जोई । छीजै विपत्ति महासुख होई ॥ पढाहि जो विश्वकर्म-चालीसा । होय सिद्ध साक्षी गौरीशा ॥ विश्व विश्वकर्मा प्रभु मेरे । हो प्रसन्न हम बालक तेरे ॥ मैं हूं सदा उमापति चेरा । सदा करो प्रभु मन मंह डेरा ॥ ॥ दोहा ॥ करहु कृपा शंकर सरिस, विश्वकर्मा शिवरूप । श्री शुभदा रचना सहित, ह्रदय बसहु सूर भूप ॥
लिप्यंतरण
Doha: Shri Vishvakarma Prabhu Vandaun Charanakamal Dharidhyan Shri, Shubh, Bal Aru Shilpagun Dijai Daya Nidhan. Chaupai: Jai Shri Vishvakarma Bhagavana Jai Vishveshvar Kripa Nidhana. Shilpacharya Param Upakari Bhuvana-putra Nam Chhavikari. Ashtamabasu Prabhas-sut Nagar Shilpagyan Jag Kiyau Ujagar. Adbhut Sakal Srishti Ke Karta Satya Gyan Shruti Jag Hit Dharta. Atul Tej Tumhato Jag Mahin Koi Vishva Manh Janat Nahi. Vishva Srishti-karta Vishvesha Adbhut Varan Viraj Suvesha. Ekanan Panchanan Raje Dvibhuj Chaturbhuj Dashabhuj Saje. Chakra Sudarshan Dharan Kinhe Vari Kamandal Var Kar Linhe. Shilpashastra Aru Shankh Anupa Sohat Sutra Map Anurupa. Dhanush Ban Aru Trishul Sohe Nauven Hath Kamal Man Mohe. Dasavan Hasta Barad Jag Hetu Ati Bhav Sindhu Manhi Var Setu. Suraj Tej Haran Tum Kiyau Astra Shastra Jisase Niramayau. Chakra Shakti Aru Trishul Eka Danda Palaki Shastra Aneka. Vishnuhin Chakra Shul Shankarahin Ajahin Shakti Danda Yamarajahin. Indrahin Vajra Va Varunahin Pasha Tum Sabaki Puran Ki Asha. Bhanti-bhanti Ke Astra Rachae Satapath Ko Prabhu Sada Bachae. Amrit Ghat Ke Tum Nirmata Sadhu Sant Bhaktan Sur Trata. Lauh Kashta Tamra Pashana Svarna Shilpa Ke Param Sajana. Vidyut Agni Pavan Bhu Vari Inase Adbhut Kaj Savari. Khan-pan Hit Bhajan Nana Bhavan Vibhishat Vividh Vidhana. Vividh Vsat Hit Yatran Apara Virachehu Tum Samasta Sansara. Dravya Sugandhit Suman Aneka Vividh Maha Aushadhi Saviveka. Shambhu Viranchi Vishnu Surapala Varun Kuber Agni Yamakala. Tumhare Dhig Sab Milakar Gayau Kari Praman Puni Astuti Thayau. Bhe Atur Prabhu Lakhi Sur-shoka Kiyau Kaj Sab Bhaye Ashoka. Adbhut Rache Yan Manahari Jal-thal-gagan Manhi-samachari. Shiv Aru Vishvakarma Prabhu Manhi Vigyan Kah Antar Nahi. Baranai Kaun Svarup Tumhara Sakal Srishti Hai Tav Vistara. Rachet Vishva Hit Trividh Sharira Tum Bin Harai Kaun Bhav Hari. Mangal-mul Bhagat Bhay Hari Shok Rahit Trailok Vihari. Charo Yug Paratap Tumhara Ahai Prasiddha Vishva Ujiyara. Riddhi Siddhi Ke Tum Var Data Var Vigyan Ved Ke Gyata. Manu May Tvashta Shilpi Taksha Sabaki Nit Karaten Hain Raksha. Panch Putra Nit Jag Hit Dharma Havai Nishkam Karai Nij Karma. Prabhu Tum Sam Kripal Nahin Koi Vipada Harai Jagat Manh Joi. Jai Jai Jai Bhauvan Vishvakarma Karahu Kripa Gurudev Sudharma. Ik Sau Ath Jap Kar Joi Chhijai Vipatti Mahasukh Hoi. Padhahi Jo Vishvakarma-chalisa Hoy Siddha Sakshi Gaurisha. Vishva Vishvakarma Prabhu Mere Ho Prasanna Ham Balak Tere. Main Hun Sada Umapati Chera Sada Karo Prabhu Man Manh Dera. Doha: Karahu Kripa Shankar Saris Vishvakarma Shivarup Shri Shubhada Rachana Sahit Hraday Basahu Sur Bhup.
शिल्प के देवता
विश्वकर्मा, "सबके रचयिता", हिंदू परंपरा के दिव्य वास्तुकार हैं — देवताओं के नगर, महल, अस्त्र और रथ बनाने वाले। ऋग्वेद में यह नाम स्वयं सृष्टिकर्ता का विशेषण है; पुराणों में वे देवताओं के शिल्पी बन जाते हैं। इंजीनियर, बढ़ई, लोहार, मिस्त्री, बुनकर, कारखानों के कर्मचारी और औज़ारों-मशीनों से काम करने वाला हर व्यक्ति उन्हें अपना संरक्षक मानता है — इसीलिए उनके दिन औज़ार साफ़ करके पूजे जाते हैं।
चालीसा में क्या कहा गया है
आरंभिक दोहा उनसे चार वरदान माँगता है: श्री (समृद्धि), शुभ, बल और शिल्पगुण — शिल्प में निपुणता। फिर चौपाइयाँ बताती हैं कि वे कौन हैं और उन्होंने क्या रचा।
- माता-पिता: "भुवना-पुत्र" — भुवना के पुत्र, और "अष्टमबसु प्रभास-सुत" — आठवें वसु प्रभास के पुत्र।
- स्वरूप: एकानन या पंचानन, दो, चार या दस भुजाओं वाले, जिनके हाथों में सुदर्शन चक्र, कमण्डल, शिल्पशास्त्र, शंख, माप का सूत्र, धनुष-बाण, त्रिशूल और कमल हैं, और दसवाँ हाथ वरद मुद्रा में है।
- देवताओं के अस्त्र: उन्होंने सूर्य का तेज हरकर उससे अस्त्र बनाए — विष्णु के लिए चक्र, शंकर के लिए त्रिशूल, शक्ति और दण्ड, यमराज के लिए दण्ड, इन्द्र के लिए वज्र और वरुण के लिए पाश।
- और सब कुछ: अमृत घट; लोहा, काष्ठ, ताम्र, पाषाण और स्वर्ण का शिल्प; विद्युत, अग्नि, पवन, भू और वारि से चलने वाले यंत्र; भोजन के बर्तन और हर प्रकार के भवन; और "जल-थल-गगन माहिं समचारी" यान।
- पुत्र: मनु, मय, त्वष्टा, शिल्पी और तक्षा — शिल्पियों की पाँच धाराएँ, जो "निष्काम होकर जग हित में अपना कर्म करती हैं"।
अंतिम भाग फलश्रुति है: 108 जाप के साथ पाठ करने से विपत्ति घटती है; जो विश्वकर्म-चालीसा पढ़े उसकी सिद्धि की "साक्षी गौरीशा" (शिव) हैं। अंतिम दोहा उन्हें "शिवरूप" कहकर हृदय में बसने की विनती करता है।
पाठ कब करें
- विश्वकर्मा पूजा — पूर्वी और उत्तर भारत के अधिकांश भागों में प्रायः 17 सितंबर (कन्या संक्रांति) को, जब कार्यशालाओं, कारखानों और दफ़्तरों में औज़ारों और मशीनों की पूजा होती है।
- उत्तर भारत के कुछ भागों में उनकी पूजा दीवाली के अगले दिन, गोवर्धन पूजा के साथ होती है।
- निर्माण आरंभ, गृह प्रवेश, या नए वाहन अथवा मशीन के पहले उपयोग से पहले।
सामान्य विधि है: औज़ार या मशीन साफ़ करें, तिलक और फूल लगाएँ, विश्वकर्मा के चित्र के सामने दीपक जलाएँ, एक बार चालीसा पढ़ें और फिर उनकी आरती करें।
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
चालीसा के अनुसार विश्वकर्मा के माता-पिता कौन हैं?
चालीसा उन्हें आठवें वसु प्रभास और भुवना का पुत्र कहती है। विभिन्न पुराण दूसरी वंशावलियाँ भी देते हैं, जिनकी चर्चा चालीसा नहीं करती।
विश्वकर्मा पूजा कब होती है?
सबसे व्यापक रूप से कन्या संक्रांति को, प्रायः 17 सितंबर। उत्तर भारत के कुछ समुदायों में यह दीवाली के अगले दिन होती है।
चालीसा के अनुसार विश्वकर्मा ने कौन-से अस्त्र बनाए?
विष्णु का चक्र, शिव का त्रिशूल, यम का दण्ड, इन्द्र का वज्र और वरुण का पाश, और अन्य भी — चालीसा कहती है कि ये सूर्य के हरे गए तेज से बने।
विश्वकर्मा चालीसा का पाठ किसे करना चाहिए?
कोई भी कर सकता है, पर हाथों, औज़ारों या मशीनों से काम करने वाले — इंजीनियर, कारीगर, निर्माणकर्ता और कारखानों के कर्मचारी — इसे विशेष रूप से प्रेम से पढ़ते हैं।
चालीसा में बताए पाँच पुत्र कौन हैं?
मनु, मय, त्वष्टा, शिल्पी और तक्षा — परंपरा से शिल्पियों के पाँच समुदायों के पूर्वज: लोहार, बढ़ई, धातुकार, शिल्पकार और स्वर्णकार।
कोई त्रुटि दिखे?
यदि आपको इस पृष्ठ पर व्याकरण, हिंदी, अंग्रेज़ी, मंत्र-पाठ या किसी भी प्रकार की त्रुटि दिखे, तो हमें बताएँ — हम 24 घंटे में उसे ठीक कर देंगे।
