
मूल पाठ
॥ दोहा ॥ श्री गुरु पद नमन करि, गिरा गनेश मनाय । कथूं रामदेव विमल यश, सुने पाप विनशाय ॥ द्वार केश से आय कर, लिया मनुज अवतार । अजमल गेह बधावणा, जग में जय जयकार ॥ ॥ चौपाई ॥ जय जय रामदेव सुर राया। अजमल पुत्र अनोखी माया॥ विष्णु रूप सुर नर के स्वामी। परम प्रतापी अन्तर्यामी॥ ले अवतार अवनि पर आये। तंवर वंश अवतंश कहाये॥ संत जनों के कारज सारे। दानव दैत्य दुष्ट संहारे॥ परच्या प्रथम पिता को दीन्हा। दूध परीण्डा मांही कीन्हा॥ कुमकुम पद पोली दर्शाये। ज्योंही प्रभु पलने प्रगटाये॥ परचा दूजा जननी पाया। दूध उफणता चरा उठाया॥ परचा तीजा पुरजन पाया। चिथड़ों का घोड़ा ही साया॥ परच्या चौथा भैरव मारा। भक्त जनों का कष्ट निवारा॥ पंचम परच्या रतना पाया। पुंगल जा प्रभु फंद छुड़ाया॥ परच्या छठा विजयसिंह पाया। जला नगर शरणागत आया॥ परच्या सप्तम् सुगना पाया। मुवा पुत्र हंसता भग आया॥ परच्या अष्टम् बौहित पाया। जा परदेश द्रव्य बहु लाया॥ भंवर डूबती नाव उबारी। प्रगत टेर पहुँचे अवतारी॥ नवमां परच्या वीरम पाया। बनियां आ जब हाल सुनाया॥ दसवां परच्या पा बिनजारा। मिश्री बनी नमक सब खारा॥ परच्या ग्यारह किरपा थारी। नमक हुआ मिश्री फिर सारी॥ परच्या द्वादश ठोकर मारी। निकलंग नाड़ी सिरजी प्यारी॥ परच्या तेरहवां पीर परी पधारया। ल्याय कटोरा कारज सारा॥ चौदहवां परच्या जाभो पाया। निजसर जल खारा करवाया॥ परच्या पन्द्रह फिर बतलाया। राम सरोवर प्रभु खुदवाया॥ परच्या सोलह हरबू पाया। दर्श पाय अतिशय हरषाया॥ परच्या सत्रह हर जी पाया। दूध थणा बकरया के आया॥ सुखी नाडी पानी कीन्हों। आत्म ज्ञान हरजी ने दीन्हों॥ परच्या अठारहवां हाकिम पाया। सूते को धरती लुढ़काया॥ परच्या उन्नीसवां दल जी पाया। पुत्र पाय मन में हरषाया॥ परच्या बीसवां पाया सेठाणी। आये प्रभु सुन गदगद वाणी॥ तुरंत सेठ सरजीवण कीन्हा। उक्त उजागर अभय वर दीन्हा॥ परच्या इक्कीसवां चोर जो पाया। हो अन्धा करनी फल पाया॥ परच्या बाईसवां मिर्जो चीहां। सातो तवा बेध प्रभु दीन्हां॥ परच्या तेईसवां बादशाह पाया। फेर भक्त को नहीं सताया॥ परच्या चैबीसवां बख्शी पाया। मुवा पुत्र पल में उठ धाया॥ जब-जब जिसने सुमरण कीन्हां। तब-तब आ तुम दर्शन दीन्हां॥ भक्त टेर सुन आतुर धाते। चढ़ लीले पर जल्दी आते॥ जो जन प्रभु की लीला गावें। मनवांछित कारज फल पावें॥ यह चालीसा सुने सुनावे। ताके कष्ट सकल कट जावे॥ जय जय जय प्रभु लीला धारी। तेरी महिमा अपरम्पारी॥ मैं मूरख क्या गुण तब गाऊँ। कहाँ बुद्धि शारद सी लाऊँ॥ नहीं बुद्धि बल घट लव लेशा। मती अनुसार रची चालीसा॥ दास सभी शरण में तेरी। रखियों प्रभु लज्जा मेरी॥
लिप्यंतरण
Doha: Shri Guru Pad Naman Kari, Gira Ganesh Manay Kathun Ramadev Vimal Yash, Sune Pap Vinashay Dvar Kesh Se Ay Kar, Liya Manuj Avatar Ajamal Geh Badhavana, Jag Men Jai Jayakar Chaupai: Jai Jai Ramadev Sur Raya, Ajamal Putra Anokhi Maya Vishnu Rup Sur Nar Ke Svami, Param Pratapi Antaryami Le Avatar Avani Par Aye, Tanvar Vansh Avatansh Kahaye Sant Janon Ke Karaj Sare, Danav Daitya Dushta Sanhare Parachya Pratham Pita Ko Dinha, Dudh Parinda Manhi Kinha Kumakum Pad Poli Darshaye, Jyonhi Prabhu Palane Pragataye Paracha Duja Janani Paya, Dudh Uphanata Chara Uthaya Paracha Tija Purajan Paya, Chitharon Ka Ghora Hi Saya Parachya Chautha Bhairav Mara, Bhakta Janon Ka Kashta Nivara Pancham Parachya Ratana Paya, Pungal Ja Prabhu Phand Chhuraya Parachya Chhatha Vijayasinh Paya, Jala Nagar Sharanagat Aya Parachya Saptam Sugana Paya, Muva Putra Hansata Bhag Aya Parachya Ashtam Bauhit Paya, Ja Paradesh Dravya Bahu Laya Bhanvar Dubati Nav Ubari, Pragat Ter Pahunche Avatari Navaman Parachya Viram Paya, Baniyan A Jab Hal Sunaya Dasavan Parachya Pa Binajara, Mishri Bani Namak Sab Khara Parachya Gyarah Kirapa Thari, Namak Hua Mishri Phir Sari Parachya Dvadash Thokar Mari, Nikalang Nari Siraji Pyari Parachya Terahavan Pir Pari Padharaya, Lyay Katora Karaj Sara Chaudahavan Parachya Jabho Paya, Nijasar Jal Khara Karavaya Parachya Pandrah Phir Batalaya, Ram Sarovar Prabhu Khudavaya Parachya Solah Harabu Paya, Darsha Pay Atishay Harashaya Parachya Satrah Har Ji Paya, Dudh Thana Bakaraya Ke Aya Sukhi Nadi Pani Kinhon, Atma Gyan Haraji Ne Dinhon Parachya Atharahavan Hakim Paya, Sute Ko Dharati Lurhakaya Parachya Unnisavan Dal Ji Paya, Putra Pay Man Men Harashaya Parachya Bisavan Paya Sethani, Aye Prabhu Sun Gadagad Vani Turant Seth Sarajivan Kinha, Ukta Ujagar Abhay Var Dinha Parachya Ikkisavan Chor Jo Paya, Ho Andha Karani Phal Paya Parachya Baisavan Mirjo Chihan, Sato Tava Bedh Prabhu Dinhan Parachya Teisavan Badashah Paya, Pher Bhakta Ko Nahin Sataya Parachya Chaibisavan Bakhshi Paya, Muva Putra Pal Men Uth Dhaya Jab-jab Jisane Sumaran Kinhan, Tab-tab A Tum Darshan Dinhan Bhakta Ter Sun Atur Dhate, Charh Lile Par Jaldi Ate Jo Jan Prabhu Ki Lila Gaven, Manavanchhit Karaj Phal Paven Yah Chalisa Sune Sunave, Take Kashta Sakal Kat Jave Jai Jai Jai Prabhu Lila Dhari, Teri Mahima Aparampari Main Murakh Kya Gun Tab GaOm, Kahan Buddhi Sharad Si LaOm Nahin Buddhi Bal Ghat Lav Lesha, Mati Anusar Rachi Chalisa Das Sabhi Sharan Men Teri, Rakhiyon Prabhu Lajja Meri
बाबा रामदेव कौन हैं
बाबा रामदेव (रामदेवजी, रामसा पीर) चौदहवीं सदी में पश्चिमी राजस्थान के पोकरण क्षेत्र के तंवर राजपूत थे, अजमल और मैणादे के पुत्र। उन्हें गरीबों और उस समय हाशिये पर रखे गए समाजों के रक्षक के रूप में याद किया जाता है, और हिंदू उन्हें कृष्ण का अवतार तथा बहुत से मुसलमान रामसा पीर के रूप में पूजते हैं। जैसलमेर ज़िले में पोकरण के पास रामदेवरा (रूणीचा) स्थित उनकी समाधि पर भारी भीड़ उमड़ती है; भक्त सफ़ेद ध्वजा लेकर पैदल जाते हैं, और देवता को प्रायः नीले (लीले) घोड़े पर सवार दिखाया जाता है।
चालीसा क्या कहती है
पहले दोहे कहते हैं कि वे "द्वार केश" (द्वारकाधीश) से आकर अजमल के घर मनुष्य रूप में जन्मे। फिर चौपाइयाँ वही करती हैं जो लोकगाथाएँ करती हैं: एक-एक परचा, अर्थात चमत्कार, गिनाती हैं।
- बचपन: पहला परचा पिता को: पलने में प्रकट होते ही पात्र में दूध और पोली पर कुमकुम के पदचिह्न। दूसरा माता को: उफनता दूध चूल्हे से उतार दिया। तीसरा पुरजनों को: चिथड़ों का घोड़ा उन्हें ले चला।
- रक्षा: भैरव राक्षस को मारा; पुंगल में रतना को फंदे से छुड़ाया; सेठ बोहिता की पुकार पर डूबती नाव उबारी; सुगना के मृत पुत्र को और बाद में एक बख्शी के पुत्र को जीवित किया।
- नमक और मिश्री: मिश्री को नमक बताने वाले बिनजारे की मिश्री सचमुच नमक बन गई, और फिर उनकी कृपा से नमक मिश्री हो गया।
- पीर: तेरहवाँ परचा पीरों का आगमन है, राजस्थान भर में सुनाई जाने वाली वह कथा जिसमें मक्का से आए पाँच पीरों को अपने ही कटोरे रामदेव के डेरे में मिल गए, और फिर उन्होंने उन्हें पीर कहा।
- जल और भूमि: उन्होंने राम सरोवर खुदवाया, सूखी नाडी में पानी भर दिया, और हरजी के लिए बकरी के थनों से दूध दिलाया, जिन्हें आत्मज्ञान मिला।
चालीसा दोहे से नहीं, कवि की विनम्रता से समाप्त होती है: "मैं मूरख क्या गुण तब गाऊँ, कहाँ बुद्धि शारद सी लाऊँ... मती अनुसार रची चालीसा"।
पाठ कब करें
- रामदेव जयंती / बाबा री बीज, भाद्रपद शुक्ल द्वितीया, जिससे रामदेवरा का बड़ा मेला शुरू होता है जो एकादशी तक चलता है।
- बहुत से परिवारों के लिए बाबा का दिन, हर महीने की दूज (द्वितीया), दीपक, सफ़ेद या केसरिया ध्वजा और चूरमे के भोग के साथ।
- लंबी यात्रा से पहले या परिवार में किसी के बीमार होने पर, रक्षा के परचों को याद करते हुए।
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
रामदेवरा मेला कब होता है?
भाद्रपद शुक्ल द्वितीया से एकादशी तक, प्रायः अगस्त या सितंबर में।
बाबा रामदेव को रामसा पीर क्यों कहते हैं?
लोक परंपरा के अनुसार उनकी परीक्षा लेने आए मक्का के पीर उनके प्रशंसक बन गए; चालीसा का तेरहवाँ परचा इसी ओर इशारा करता है। उन्हें मानने वाले मुसलमान रामसा पीर नाम का प्रयोग करते हैं।
परचा क्या होता है?
राजस्थानी में प्रमाण या चमत्कार। चालीसा ऐसे चौबीस परचे गिनाती है।
बाबा रामदेव को क्या चढ़ाएँ?
चूरमा, नारियल, दीपक और ध्वजा। रामदेवरा में कपड़े के घोड़े चढ़ाए जाते हैं, जो तीसरे परचे की याद दिलाते हैं।
डालीबाई कौन थीं?
मेघवाल परिवार की रामदेव भक्त, जिनकी रामदेवरा में उनकी समाधि के पास पूजा होती है। इस चालीसा में उनका नाम नहीं है, पर मंदिर की परंपरा में उनका केंद्रीय स्थान है।
कोई त्रुटि दिखे?
यदि आपको इस पृष्ठ पर व्याकरण, हिंदी, अंग्रेज़ी, मंत्र-पाठ या किसी भी प्रकार की त्रुटि दिखे, तो हमें बताएँ — हम 24 घंटे में उसे ठीक कर देंगे।
