Bhakti Arohan
ॐ

जाहरवीर (गोगा जी) चालीसा

बागड़ के चौहान वीर-संत जाहरवीर गोगा की चालीसा, जिन्हें राजस्थान, हरियाणा, पंजाब और हिमाचल में सर्पों से रक्षक के रूप में पूजा जाता है। यह बताती है कि गोरखनाथ के गूगल दाने से रानी बाछल को पुत्र कैसे मिला, उनकी जुड़वाँ बहन काछल का छल, और अरजन-सरजन से गोगा का युद्ध। गोगा नवमी पर इसका पाठ होता है।

जाहरवीर (गोगा जी) चालीसा

मूल पाठ

॥ दोहा ॥ सुवन केहरी जेवर, सुत महाबली रनधीर। बन्दौं सुत रानी बाछला, विपत निवारण वीर॥ जय जय जय चौहान, वन्स गूगा वीर अनूप। अनंगपाल को जीतकर, आप बने सुर भूप॥ ॥ चौपाई ॥ जय जय जय जाहर रणधीरा। पर दुख भंजन बागड़ वीरा॥ गुरु गोरख का है वरदानी। जाहरवीर जोधा लासानी॥ गौरवरण मुख महा विशाला। माथे मुकट घुंघराले बाला॥ कांधे धनुष गले तुलसी माला। कमर कृपान रक्षा को डाला॥ जन्में गूगावीर जग जाना। ईसवी सन हजार दरमियाना॥ बल सागर गुण निधि कुमारा। दुखी जनों का बना सहारा॥ बागड़ पति बाछला नन्दन। जेवर सुत हरि भक्त निकन्दन॥ जेवर राव का पुत्र कहाये। माता पिता के नाम बढ़ाये॥ पूरन हुई कामना सारी। जिसने विनती करी तुम्हारी॥ सन्त उबारे असुर संहारे। भक्त जनों के काज संवारे॥ गूगावीर की अजब कहानी। जिसको ब्याही श्रीयल रानी॥ बाछल रानी जेवर राना। महादुःखी थे बिन सन्ताना॥ भंगिन ने जब बोली मारी। जीवन हो गया उनको भारी॥ सूखा बाग पड़ा नौलक्खा। देख-देख जग का मन दुक्खा॥ कुछ दिन पीछे साधू आये। चेला चेली संग में लाये॥ जेवर राव ने कुआ बनवाया। उद्घाटन जब करना चाहा॥ खारी नीर कुए से निकला। राजा रानी का मन पिघला॥ रानी तब ज्योतिषी बुलवाया। कौन पाप मैं पुत्र न पाया॥ कोई उपाय हमको बतलाओ। उन कहा गोरख गुरु मनाओ॥ गुरु गोरख जो खुश हो जाई। सन्तान पाना मुश्किल नाई॥ बाछल रानी गोरख गुन गावे। नेम धर्म को न बिसरावे॥ करे तपस्या दिन और राती। एक वक्त खाय रूखी चपाती॥ कार्तिक माघ में करे स्नाना। व्रत इकादसी नहीं भुलाना॥ पूरनमासी व्रत नहीं छोड़े। दान पुण्य से मुख नहीं मोड़े॥ चेलों के संग गोरख आये। नौलखे में तम्बू तनवाये॥ मीठा नीर कुए का कीना। सूखा बाग हरा कर दीना॥ मेवा फल सब साधु खाए। अपने गुरु के गुन को गाये॥ औघड़ भिक्षा मांगने आए। बाछल रानी ने दुख सुनाये॥ औघड़ जान लियो मन माहीं। तप बल से कुछ मुश्किल नाहीं॥ रानी होवे मनसा पूरी। गुरु शरण है बहुत जरूरी॥ बारह बरस जपा गुरु नामा। तब गोरख ने मन में जाना॥ पुत्र देन की हामी भर ली। पूरनमासी निश्चय कर ली॥ काछल कपटिन गजब गुजारा। धोखा गुरु संग किया करारा॥ बाछल बनकर पुत्र पाया। बहन का दरद जरा नहीं आया॥ औघड़ गुरु को भेद बताया। तब बाछल ने गूगल पाया॥ कर परसादी दिया गूगल दाना। अब तुम पुत्र जनो मरदाना॥ लीली घोड़ी और पण्डतानी। लूना दासी ने भी जानी॥ रानी गूगल बाट के खाई। सब बांझों को मिली दवाई॥ नरसिंह पंडित लीला घोड़ा। भज्जु कुतवाल जना रणधीरा॥ रूप विकट धर सब ही डरावे। जाहरवीर के मन को भावे॥ भादों कृष्ण जब नौमी आई। जेवरराव के बजी बधाई॥ विवाह हुआ गूगा भये राना। संगलदीप में बने मेहमाना॥ रानी श्रीयल संग परे फेरे। जाहर राज बागड़ का करे॥ अरजन सरजन काछल जने। गूगा वीर से रहे वे तने॥ दिल्ली गए लड़ने के काजा। अनंग पाल चढ़े महाराजा॥ उसने घेरी बागड़ सारी। जाहरवीर न हिम्मत हारी॥ अरजन सरजन जान से मारे। अनंगपाल ने शस्त्र डारे॥ चरण पकड़कर पिण्ड छुड़ाया। सिंह भवन माड़ी बनवाया॥ उसीमें गूगावीर समाये। गोरख टीला धूनी रमाये॥ पुण्य वान सेवक वहाँ आये। तन मन धन से सेवा लाए॥ मनसा पूरी उनकी होई। गूगावीर को सुमरे जोई॥ चालीस दिन पढ़े जाहर चालीसा। सारे कष्ट हरे जगदीसा॥ दूध पूत उन्हें दे विधाता। कृपा करे गुरु गोरखनाथ॥

लिप्यंतरण

Doha: Suvan Kehari Jevar, Sut Mahabali Ranadhir Bandaun Sut Rani Bachhala, Vipat Nivaran Vir Jai Jai Jai Chauhan, Vansa Guga Vir Anup Anangapal Ko Jitakar, Ap Bane Sur Bhup Chaupai: Jai Jai Jai Jahar Ranadhira, Par Dukh Bhanjan Bagar Vira Guru Gorakh Ka Hai Varadani, Jaharavir Jodha Lasani Gauravaran Mukh Maha Vishala, Mathe Mukat Ghungharale Bala Kandhe Dhanush Gale Tulasi Mala, Kamar Kripan Raksha Ko Dala Janmen Gugavir Jag Jana, Isavi San Hajar Daramiyana Bal Sagar Gun Nidhi Kumara, Dukhi Janon Ka Bana Sahara Bagar Pati Bachhala Nandan, Jevar Sut Hari Bhakta Nikandan Jevar Rav Ka Putra Kahaye, Mata Pita Ke Nam Barhaye Puran Hui Kamana Sari, Jisane Vinati Kari Tumhari Santa Ubare Asur Sanhare, Bhakta Janon Ke Kaj Sanvare Gugavir Ki Ajab Kahani, Jisako Byahi Shriyal Rani Bachhal Rani Jevar Rana, Mahaduhkhi The Bin Santana Bhangin Ne Jab Boli Mari, Jivan Ho Gaya Unako Bhari Sukha Bag Para Naulakkha, Dekh-dekh Jag Ka Man Dukkha Kuchh Din Pichhe Sadhu Aye, Chela Cheli Sang Men Laye Jevar Rav Ne Kua Banavaya, Udghatan Jab Karana Chaha Khari Nir Kue Se Nikala, Raja Rani Ka Man Pighala Rani Tab Jyotishi Bulavaya, Kaun Pap Main Putra Na Paya Koi Upay Hamako Batalao, Un Kaha Gorakh Guru Manao Guru Gorakh Jo Khush Ho Jai, Santan Pana Mushkil Nai Bachhal Rani Gorakh Gun Gave, Nem Dharma Ko Na Bisarave Kare Tapasya Din Aur Rati, Ek Vakta Khay Rukhi Chapati Kartik Magh Men Kare Snana, Vrat Ikadasi Nahin Bhulana Puranamasi Vrat Nahin Chhore, Dan Punya Se Mukh Nahin More Chelon Ke Sang Gorakh Aye, Naulakhe Men Tambu Tanavaye Mitha Nir Kue Ka Kina, Sukha Bag Hara Kar Dina Meva Phal Sab Sadhu Khae, Apane Guru Ke Gun Ko Gaye Aughar Bhiksha Mangane Ae, Bachhal Rani Ne Dukh Sunaye Aughar Jan Liyo Man Mahin, Tap Bal Se Kuchh Mushkil Nahin Rani Hove Manasa Puri, Guru Sharan Hai Bahut Jaruri Barah Baras Japa Guru Nama, Tab Gorakh Ne Man Men Jana Putra Den Ki Hami Bhar Li, Puranamasi Nishchay Kar Li Kachhal Kapatin Gajab Gujara, Dhokha Guru Sang Kiya Karara Bachhal Banakar Putra Paya, Bahan Ka Darad Jara Nahin Aya Aughar Guru Ko Bhed Bataya, Tab Bachhal Ne Gugal Paya Kar Parasadi Diya Gugal Dana, Ab Tum Putra Jano Maradana Lili Ghori Aur Pandatani, Luna Dasi Ne Bhi Jani Rani Gugal Bat Ke Khai, Sab Banjhon Ko Mili Davai Narasinh Pandit Lila Ghora, Bhajju Kutaval Jana Ranadhira Rup Vikat Dhar Sab Hi Darave, Jaharavir Ke Man Ko Bhave Bhadon Krishna Jab Naumi Ai, Jevararav Ke Baji Badhai Vivah Hua Guga Bhaye Rana, Sangaladip Men Bane Mehamana Rani Shriyal Sang Pare Phere, Jahar Raj Bagar Ka Kare Arajan Sarajan Kachhal Jane, Guga Vir Se Rahe Ve Tane Dilli Gae Larane Ke Kaja, Anang Pal Chaढ़े Maharaja Usane Gheri Bagar Sari, Jaharavir Na Himmat Hari Arajan Sarajan Jan Se Mare, Anangapal Ne Shastra Dare Charan Pakarakar Pinda Chhuraya, Sinh Bhavan Mari Banavaya Usimen Gugavir Samaye, Gorakh Tila Dhuni Ramaye Punya Van Sevak Vahan Aye, Tan Man Dhan Se Seva Lae Manasa Puri Unaki Hoi, Gugavir Ko Sumare Joi Chalis Din Parhe Jahar Chalisa, Sare Kashta Hare Jagadisa Dudh Put Unhen De Vidhata, Kripa Kare Guru Gorakhanath

जाहरवीर गोगा कौन हैं

गोगा (गुग्गा, गोगाजी, जाहरवीर, ज़ाहिर पीर) उत्तर-पश्चिम भारत के लोकदेवता हैं, जिन्हें बागड़ के चौहान शासक के रूप में याद किया जाता है, आज के राजस्थान के चूरू ज़िले में ददरेवा के आसपास का क्षेत्र। उनकी पूजा सबसे अधिक सर्पदंश से रक्षक के रूप में होती है, और उनके स्थान (मेड़ी) राजस्थान से हिमाचल तक गाँवों में मिलते हैं। उनका मुख्य धाम हनुमानगढ़ ज़िले का गोगामेड़ी है, जहाँ हिंदू और मुसलमान दोनों आते हैं; मुसलमान उन्हें ज़ाहिर पीर के रूप में मानते हैं। उनका वाहन लीली घोड़ी है, और उन्हें प्रायः सर्प के साथ दिखाया जाता है।

चालीसा में कथा

  • माता-पिता: बागड़ के जेवर राव और रानी बाछल के पुत्र, चौहान वंश के। पहला दोहा कहता है कि उन्होंने अनंगपाल को जीता और "सुर भूप" बने।
  • संतानहीनता: जेवर और बाछल को संतान नहीं थी; एक ताना गहरा लगा, नौलखा बाग सूख गया और नए कुएँ से खारा पानी निकला। ज्योतिषियों ने गुरु गोरखनाथ को मनाने को कहा।
  • बारह वर्ष की तपस्या: बाछल ने कार्तिक और माघ के स्नान, एकादशी और पूर्णिमा के व्रत किए, दिन में एक रूखी चपाती खाई। जब गोरख आए, कुएँ का पानी मीठा और बाग हरा हो गया, और उन्होंने पूर्णिमा को पुत्र का वचन दिया।
  • काछल का छल: जुड़वाँ बहन काछल बाछल बनकर पहले वरदान ले गई; उससे अरजन और सरजन जन्मे। सच सामने आने पर गोरख ने बाछल को गूगल का दाना दिया, और उसी से "गोगा" हुए। जिन्होंने उसमें से बाँटा, पंडितानी, लूना दासी और लीली घोड़ी, उन्हें भी संतान हुई: नरसिंह पंडित, भज्जु कोतवाल और लीला घोड़ा।
  • जन्म: भादों कृष्ण नवमी को, जेवर राव के घर बधाई बजी, जो आज गोगा नवमी है।
  • विवाह और युद्ध: संगलदीप की श्रीयल (सिरियल) से विवाह हुआ और उन्होंने बागड़ पर राज किया। काछल के पुत्र अरजन-सरजन दिल्ली के अनंगपाल के साथ उनके विरुद्ध आए; गोगा ने उन्हें मारा, और अनंगपाल ने शस्त्र डाल दिए।
  • समाधि: वे अपने स्थान पर धरती में समा गए, और गोरख ने पास ही गोरख टीले पर धूनी रमाई।

चालीसा साधना के साथ समाप्त होती है: चालीस दिन जाहर चालीसा पढ़ें तो सारे कष्ट दूर होते हैं; विधाता "दूध पूत" देते हैं, और गुरु गोरखनाथ कृपा करते हैं।

पाठ कब करें

  • गोगा नवमी, भाद्रपद कृष्ण नवमी, जन्माष्टमी के अगले दिन, जब गोगामेड़ी और गाँवों के स्थानों पर मेले लगते हैं और खीर, चूरमा और ध्वजा चढ़ाई जाती है।
  • सर्पों से रक्षा के लिए और वर्षा ऋतु में, जब ग्रामीण क्षेत्रों में सर्पदंश सबसे अधिक होते हैं।
  • किसी मन्नत के लिए लगातार चालीस दिन, जैसा चालीसा बताती है।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

गोगा नवमी कब होती है?

भाद्रपद कृष्ण नवमी को, कृष्ण जन्माष्टमी के अगले दिन, प्रायः अगस्त या सितंबर में।

गोगा जी की पूजा सर्पदंश के लिए क्यों होती है?

लोक परंपरा में वे नागों के स्वामी माने जाते हैं, और राजस्थान, हरियाणा और पंजाब के ग्रामीण सर्पों से रक्षा के लिए उनका धागा बाँधते या उनकी मेड़ी पर जाते हैं।

उन्हें जाहरवीर क्यों कहते हैं?

जाहर (ज़ाहिर) का अर्थ है "प्रकट"। वे भक्तों की सहायता के लिए प्रकट होने वाले वीर हैं; मुसलमान उन्हें ज़ाहिर पीर कहते हैं।

गोगा की कथा में गोरखनाथ की क्या भूमिका है?

गोगा का जन्म गोरखनाथ के आशीर्वाद से, रानी बाछल को दिए गूगल के दाने से हुआ, और वे नाथ परंपरा के शिष्य माने जाते हैं।

गोगामेड़ी कहाँ है?

राजस्थान के हनुमानगढ़ ज़िले में। गोगा नवमी के आसपास लगने वाले मेले में कई राज्यों से यात्री आते हैं।

कोई त्रुटि दिखे?

यदि आपको इस पृष्ठ पर व्याकरण, हिंदी, अंग्रेज़ी, मंत्र-पाठ या किसी भी प्रकार की त्रुटि दिखे, तो हमें बताएँ — हम 24 घंटे में उसे ठीक कर देंगे।

संबंधित सामग्री