Bhakti Arohan
ॐ

बगलामुखी चालीसा

आठवीं महाविद्या माँ बगलामुखी (पीताम्बरा) की चालीसा, जो शत्रुओं को स्तंभित करती और विरोधी वाणी को रोकती हैं। असामान्य रूप से इसका आधा भाग पूजा-पद्धति है: पीली सामग्री, हवन के द्रव्य और जप की संख्या, जिसे हरिद्वार के कुलपति मिश्र ने 1995 में रचा।

बगलामुखी चालीसा

मूल पाठ

॥ दोहा ॥ सिर नवाइ बगलामुखी, लिखूं चालीसा आज ॥ कृपा करहु मोपर सदा, पूरन हो मम काज ॥ ॥ चौपाई ॥ जय जय जय श्री बगला माता । आदिशक्ति सब जग की त्राता ॥ बगला सम तब आनन माता । एहि ते भयउ नाम विख्याता ॥ शशि ललाट कुण्डल छवि न्यारी । असतुति करहिं देव नर-नारी ॥ पीतवसन तन पर तव राजै । हाथहिं मुद्गर गदा विराजै ॥4॥ तीन नयन गल चम्पक माला । अमित तेज प्रकटत है भाला ॥ रत्न-जटित सिंहासन सोहै । शोभा निरखि सकल जन मोहै ॥ आसन पीतवर्ण महारानी । भक्तन की तुम हो वरदानी ॥ पीताभूषण पीतहिं चन्दन । सुर नर नाग करत सब वन्दन ॥8॥ एहि विधि ध्यान हृदय में राखै । वेद पुराण संत अस भाखै ॥ अब पूजा विधि करौं प्रकाशा । जाके किये होत दुख-नाशा ॥ प्रथमहिं पीत ध्वजा फहरावै । पीतवसन देवी पहिरावै ॥ कुंकुम अक्षत मोदक बेसन । अबिर गुलाल सुपारी चन्दन ॥12॥ माल्य हरिद्रा अरु फल पाना । सबहिं चढ़इ धरै उर ध्याना ॥ धूप दीप कर्पूर की बाती । प्रेम-सहित तब करै आरती ॥ अस्तुति करै हाथ दोउ जोरे । पुरवहु मातु मनोरथ मोरे ॥ मातु भगति तब सब सुख खानी । करहुं कृपा मोपर जनजानी ॥16॥ त्रिविध ताप सब दुख नशावहु । तिमिर मिटाकर ज्ञान बढ़ावहु ॥ बार-बार मैं बिनवहुं तोहीं । अविरल भगति ज्ञान दो मोहीं ॥ पूजनांत में हवन करावै । सा नर मनवांछित फल पावै ॥ सर्षप होम करै जो कोई । ताके वश सचराचर होई ॥20॥ तिल तण्डुल संग क्षीर मिरावै । भक्ति प्रेम से हवन करावै ॥ दुख दरिद्र व्यापै नहिं सोई । निश्चय सुख-सम्पत्ति सब होई ॥ फूल अशोक हवन जो करई । ताके गृह सुख-सम्पत्ति भरई ॥ फल सेमर का होम करीजै । निश्चय वाको रिपु सब छीजै ॥24॥ गुग्गुल घृत होमै जो कोई । तेहि के वश में राजा होई ॥ गुग्गुल तिल संग होम करावै । ताको सकल बंध कट जावै ॥ बीलाक्षर का पाठ जो करहीं । बीज मंत्र तुम्हरो उच्चरहीं ॥ एक मास निशि जो कर जापा । तेहि कर मिटत सकल संतापा ॥28॥ घर की शुद्ध भूमि जहं होई । साध्का जाप करै तहं सोई ॥ सेइ इच्छित फल निश्चय पावै । यामै नहिं कदु संशय लावै ॥ अथवा तीर नदी के जाई । साधक जाप करै मन लाई ॥ दस सहस्र जप करै जो कोई । सक काज तेहि कर सिधि होई ॥32॥ जाप करै जो लक्षहिं बारा । ताकर होय सुयशविस्तारा ॥ जो तव नाम जपै मन लाई । अल्पकाल महं रिपुहिं नसाई ॥ सप्तरात्रि जो पापहिं नामा । वाको पूरन हो सब कामा ॥ नव दिन जाप करे जो कोई । व्याधि रहित ताकर तन होई ॥36॥ ध्यान करै जो बन्ध्या नारी । पावै पुत्रादिक फल चारी ॥ प्रातः सायं अरु मध्याना । धरे ध्यान होवैकल्याना ॥ कहं लगि महिमा कहौं तिहारी । नाम सदा शुभ मंगलकारी ॥ पाठ करै जो नित्या चालीसा । तेहि पर कृपा करहिं गौरीशा ॥40॥ ॥ दोहा ॥ सन्तशरण को तनय हूं, कुलपति मिश्र सुनाम । हरिद्वार मण्डल बसूं , धाम हरिपुर ग्राम ॥ उन्नीस सौ पिचानबे सन् की, श्रावण शुक्ला मास । चालीसा रचना कियौ, तव चरणन को दास ॥

लिप्यंतरण

Doha: Sir Navai Bagalamukhi Likhun Chalisa Aj Kripa Karahu Mopar Sada Puran Ho Mam Kaj Chaupai: Jai Jai Jai Shri Bagala Mata Adishakti Sab Jag Ki Trata Bagala Sam Tab Anan Mata Ehi Te Bhayau Nam Vikhyata Shashi Lalat Kundal Chhavi Nyari Asatuti Karahin Dev Nar-nari Pitavasan Tan Par Tav Rajai Hathahin Mudgar Gada Virajai ||4|| Tin Nayan Gal Champak Mala Amit Tej Prakatat Hai Bhala Ratna-jatit Sinhasan Sohai Shobha Nirakhi Sakal Jan Mohai Asan Pitavarna Maharani Bhaktan Ki Tum Ho Varadani Pitabhushan Pitahin Chandan Sur Nar Nag Karat Sab Vandan ||8|| Ehi Vidhi Dhyan Hriday Men Rakhai Ved Puran Sant As Bhakhai Ab Puja Vidhi Karaun Prakasha Jake Kiye Hot Dukh-nasha Prathamahin Pit Dhvaja Phaharavai Pitavasan Devi Pahiravai Kunkum Akshat Modak Besan Abir Gulal Supari Chandan ||12|| Malya Haridra Aru Phal Pana Sabahin Charhai Dharai Ur Dhyana Dhup Dip Karpur Ki Bati Prem-sahit Tab Karai Arati Astuti Karai Hath Dou Jore Puravahu Matu Manorath More Matu Bhagati Tab Sab Sukh Khani Karahun Kripa Mopar Janajani ||16|| Trividh Tap Sab Dukh Nashavahu Timir Mitakar Gyan Barhavahu Bar-bar Main Binavahun Tohin Aviral Bhagati Gyan Do Mohin Pujanant Men Havan Karavai Sa Nar Manavanchhit Phal Pavai Sarshap Hom Karai Jo Koi Take Vash Sacharachar Hoi ||20|| Til Tandul Sang Kshir Miravai Bhakti Prem Se Havan Karavai Dukh Daridra Vyapai Nahin Soi Nishchay Sukh-sampatti Sab Hoi Phul Ashok Havan Jo Karai Take Grih Sukh-sampatti Bharai Phal Semar Ka Hom Karijai Nishchay Vako Ripu Sab Chhijai ||24|| Guggul Ghrit Homai Jo Koi Tehi Ke Vash Men Raja Hoi Guggul Til Sang Hom Karavai Tako Sakal Bandh Kat Javai Bilakshar Ka Path Jo Karahin Bij Mantra Tumharo Uchcharahin Ek Mas Nishi Jo Kar Japa Tehi Kar Mitat Sakal Santapa ||28|| Ghar Ki Shuddha Bhumi Jahan Hoi Sadhka Jap Karai Tahan Soi Sei Ichchhit Phal Nishchay Pavai Yamai Nahin Kadu Sanshay Lavai Athava Tir Nadi Ke Jai Sadhak Jap Karai Man Lai Das Sahasra Jap Karai Jo Koi Sak Kaj Tehi Kar Sidhi Hoi ||32|| Jap Karai Jo Lakshahin Bara Takar Hoy Suyashavistara Jo Tav Nam Japai Man Lai Alpakal Mahan Ripuhin Nasai Saptaratri Jo Papahin Nama Vako Puran Ho Sab Kama Nav Din Jap Kare Jo Koi Vyadhi Rahit Takar Tan Hoi ||36|| Dhyan Karai Jo Bandhya Nari Pavai Putradik Phal Chari Pratah Sayan Aru Madhyana Dhare Dhyan Hovaikalyana Kahan Lagi Mahima Kahaun Tihari Nam Sada Shubh Mangalakari Path Karai Jo Nitya Chalisa Tehi Par Kripa Karahin Gaurisha ||40|| Doha: Santasharan Ko Tanay Hun Kulapati Mishra Sunam Haridvar Mandal Basun Dham Haripur Gram Unnis Sau Pichanabe San Ki Shravan Shukla Mas Chalisa Rachana Kiyau Tav Charanan Ko Das

बगलामुखी कौन हैं

बगलामुखी (वल्गामुखी) दस महाविद्याओं में आठवीं हैं, स्तंभन की देवी, यानी स्तब्ध करने, जड़ करने की शक्ति। उन्हें पीले रंग में, पीले सिंहासन पर, एक हाथ से राक्षस की जीभ पकड़े और दूसरे से मुद्गर से प्रहार करते दिखाया जाता है, इसीलिए शत्रुओं पर, विवादों और मुकदमों में विजय तथा निंदा को शांत करने के लिए उनकी प्रार्थना होती है। उन्हें पीताम्बरा, "पीले वस्त्र धारण करने वाली", भी कहते हैं। उनके प्रसिद्ध स्थान दतिया (मध्य प्रदेश) का पीताम्बरा पीठ, नलखेड़ा (मध्य प्रदेश) और बनखंडी (हिमाचल प्रदेश) हैं।

चालीसा क्या कहती है

  • उनका नाम: "बगला सम तब आनन माता, एहि ते भयउ नाम विख्याता", नाम की एक लोकप्रिय व्याख्या।
  • उनका रूप: ललाट पर चंद्रमा, तीन नयन, गले में चम्पक माला, पीले वस्त्र, हाथ में मुद्गर और गदा, रत्न जड़ित सिंहासन।
  • पूजा-पद्धति: नौवीं चौपाई से चालीसा कहती है "अब पूजा विधि करौं प्रकाशा": पीली ध्वजा फहराएँ, देवी को पीले वस्त्र पहनाएँ, कुंकुम, अक्षत, बेसन के मोदक, अबीर, गुलाल, सुपारी, चंदन, हल्दी, माला, फल और पान चढ़ाएँ, फिर धूप, दीप और कर्पूर से आरती करें।
  • हवन और उसके फल: सरसों, दूध मिले तिल-तंडुल, अशोक के फूल, सेमर का फल, घी के साथ गुग्गुल, हर एक का अलग फल, समृद्धि से लेकर शत्रु पर विजय तक।
  • जप: एक मास रात में बीज मंत्र का जप, नदी तट पर दस सहस्र जप, या बड़े यश के लिए एक लाख; रोग मुक्ति के लिए नौ दिन।

अंतिम दोहे कवि का नाम बताते हैं: संतशरण के पुत्र कुलपति मिश्र, हरिद्वार मंडल के हरिपुर ग्राम के, जिन्होंने इसे सन् 1995 के श्रावण शुक्ल में रचा।

एक सावधानी

इस चालीसा के बीच के हवन-विधान तांत्रिक प्रयोग हैं, किसी विशेष फल के लिए किए जाने वाले अनुष्ठान, और परंपरागत रूप से इन्हें केवल योग्य गुरु के मार्गदर्शन में किया जाता है। सामान्य भक्ति के लिए चालीसा ही पर्याप्त है: पाठ करें, पीले फूल और हल्दी अर्पित करें, और भाव रक्षा का रखें, हानि का नहीं।

पाठ कब करें

  • बगलामुखी जयंती, वैशाख शुक्ल अष्टमी (अप्रैल–मई)।
  • गुरुवार को, पीले वस्त्र पहनकर, पूर्व या उत्तर की ओर मुख करके, और जप भी कर रहे हों तो हल्दी की माला से।
  • गुप्त नवरात्रि में, जब महाविद्याओं की विशेष उपासना होती है।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

बगलामुखी पूजा में सब कुछ पीला क्यों होता है?

पीला उनका रंग है: वे पीताम्बरा हैं। चालीसा पीली ध्वजा, पीले वस्त्र, हल्दी और पीला आसन बताती है।

बगलामुखी जयंती कब होती है?

वैशाख शुक्ल अष्टमी को, प्रायः अप्रैल के अंत या मई में।

क्या कोई भी बगलामुखी चालीसा पढ़ सकता है?

हाँ। चालीसा भक्ति की रचना है और सबके लिए है; केवल इसमें बताए हवन और बीज मंत्र की साधनाएँ परंपरा से गुरु से सीखी जाती हैं।

क्या बगलामुखी की उपासना किसी के विरुद्ध करना ठीक है?

भक्त अन्याय, निंदा और शत्रुओं से रक्षा के लिए उनकी प्रार्थना करते हैं। किसी निर्दोष को हानि पहुँचाने की इच्छा करने वाले पर ही उसका फल लौटता माना जाता है।

यह चालीसा किसने लिखी?

इसके अंतिम दोहे हरिद्वार के हरिपुर ग्राम के कुलपति मिश्र का नाम लेते हैं और इसे श्रावण शुक्ल 1995 की रचना बताते हैं।

कोई त्रुटि दिखे?

यदि आपको इस पृष्ठ पर व्याकरण, हिंदी, अंग्रेज़ी, मंत्र-पाठ या किसी भी प्रकार की त्रुटि दिखे, तो हमें बताएँ — हम 24 घंटे में उसे ठीक कर देंगे।

संबंधित सामग्री