
मूल पाठ
॥ दोहा ॥ मूर्ति स्वयंभू शारदा, मैहर आन विराज। माला, पुस्तक, धारिणी, वीणा कर में साज॥ ॥ चौपाई ॥ जय जय जय शारदा महारानी। आदि शक्ति तुम जग कल्याणी॥ रूप चतुर्भुज तुम्हरो माता। तीन लोक महं तुम विख्याता॥ दो सहस्र बर्षहि अनुमाना। प्रगट भई शारद जग जाना॥ मैहर नगर विश्व विख्याता। जहाँ बैठी शारद जग माता॥ त्रिकूट पर्वत शारदा वासा। मैहर नगरी परम प्रकाशा॥ शरद इन्दु सम बदन तुम्हारो। रूप चतुर्भुज अतिशय प्यारो॥ कोटि सूर्य सम तन द्युति पावन। राज हंस तुम्हारो शचि वाहन॥ कानन कुण्डल लोल सुहावहि। उरमणि भाल अनूप दिखावहिं॥ वीणा पुस्तक अभय धारिणी। जगत्मातु तुम जग विहारिणी॥ ब्रह्म सुता अखंड अनूपा। शारद गुण गावत सुरभूपा॥ हरिहर करहिं शारदा बन्दन। बरुण कुबेर करहिं अभिनन्दन॥ शारद रूप चण्डी अवतारा। चण्ड-मुण्ड असुरन संहारा॥ महिषा सुर वध कीन्हि भवानी। दुर्गा बन शारद कल्याणी॥ धरा रूप शारद भई चण्डी। रक्त बीज काटा रण मुण्डी॥ तुलसी सूर्य आदि विद्वाना। शारद सुयश सदैव बखाना॥ कालिदास भए अति विख्याता। तुम्हारी दया शारदा माता॥ वाल्मीक नारद मुनि देवा। पुनि-पुनि करहिं शारदा सेवा॥ चरण-शरण देवहु जग माया। सब जग व्यापहिं शारद माया॥ अणु-परमाणु शारदा वासा। परम शक्तिमय परम प्रकाशा॥ हे शारद तुम ब्रह्म स्वरूपा। शिव विरंचि पूजहिं नर भूपा॥ ब्रह्म शक्ति नहि एकउ भेदा। शारद के गुण गावहिं वेदा॥ जय जग बन्दनि विश्व स्वरुपा। निर्गुण-सगुण शारदहिं रुपा॥ सुमिरहु शारद नाम अखंडा। व्यापइ नहिं कलिकाल प्रचण्डा॥ सूर्य चन्द्र नभ मण्डल तारे। शारद कृपा चमकते सारे॥ उद्भव स्थिति प्रलय कारिणी। बन्दउ शारद जगत तारिणी॥ दु:ख दरिद्र सब जाहिं नसाई। तुम्हारी कृपा शारदा माई॥ परम पुनीति जगत अधारा। मातु शारदा ज्ञान तुम्हारा॥ विद्या बुद्धि मिलहिं सुखदानी। जय जय जय शारदा भवानी॥ शारदे पूजन जो जन करहीं। निश्चय ते भव सागर तरहीं॥ शारद कृपा मिलहिं शुचि ज्ञाना। होई सकल विधि अति कल्याणा॥ जग के विषय महा दु:ख दाई। भजहुँ शारदा अति सुख पाई॥ परम प्रकाश शारदा तोरा। दिव्य किरण देवहुँ मम ओरा॥ परमानन्द मगन मन होई। मातु शारदा सुमिरई जोई॥ चित्त शान्त होवहिं जप ध्याना। भजहुँ शारदा होवहिं ज्ञाना॥ रचना रचित शारदा केरी। पाठ करहिं भव छटई फेरी॥ सत्–सत् नमन पढ़ीहे धरिध्याना। शारद मातु करहिं कल्याणा॥ शारद महिमा को जग जाना। नेति-नेति कह वेद बखाना॥ सत्–सत् नमन शारदा तोरा। कृपा दृष्टि कीजै मम ओरा॥ जो जन सेवा करहिं तुम्हारी। तिन कहँ कतहुँ नाहि दु:खभारी॥ जो यह पाठ करै चालीसा। मातु शारदा देहुँ आशीषा॥ ॥ दोहा ॥ बन्दउँ शारद चरण रज, भक्ति ज्ञान मोहि देहुँ। सकल अविद्या दूर कर, सदा बसहु उरगेहुँ॥ जय-जय माई शारदा, मैहर तेरौ धाम। शरण मातु मोहिं लीजिए, तोहि भजहुँ निष्काम॥
लिप्यंतरण
Doha: Murti Svayambhu Sharada, Maihar An Viraj Mala, Pustak, Dharini, Vina Kar Men Saj Chaupai: Jai Jai Jai Sharada Maharani, Adi Shakti Tum Jag Kalyani Rup Chaturbhuj Tumharo Mata, Tin Lok Mahan Tum Vikhyata Do Sahasra Barshahi Anumana, Pragat Bhai Sharad Jag Jana Maihar Nagar Vishva Vikhyata, Jahan Baithi Sharad Jag Mata Trikut Parvat Sharada Vasa, Maihar Nagari Param Prakasha Sharad Indu Sam Badan Tumharo, Rup Chaturbhuj Atishay Pyaro Koti Surya Sam Tan Dyuti Pavan, Raj Hans Tumharo Shachi Vahan Kanan Kundal Lol Suhavahi, Uramani Bhal Anup Dikhavahin Vina Pustak Abhay Dharini, Jagatmatu Tum Jag Viharini Brahma Suta Akhand Anupa, Sharad Gun Gavat Surabhupa Harihar Karahin Sharada Bandan, Barun Kuber Karahin Abhinandan Sharad Rup Chandi Avatara, Chanda-munda Asuran Sanhara Mahisha Sur Vadh Kinhi Bhavani, Durga Ban Sharad Kalyani Dhara Rup Sharad Bhai Chandi, Rakta Bij Kata Ran Mundi Tulasi Surya Adi Vidvana, Sharad Suyash Sadaiv Bakhana Kalidas Bhae Ati Vikhyata, Tumhari Daya Sharada Mata Valmik Narad Muni Deva, Puni-puni Karahin Sharada Seva Charan-sharan Devahu Jag Maya, Sab Jag Vyapahin Sharad Maya Anu-paramanu Sharada Vasa, Param Shaktimay Param Prakasha He Sharad Tum Brahma Svarupa, Shiv Viranchi Pujahin Nar Bhupa Brahma Shakti Nahi Ekau Bheda, Sharad Ke Gun Gavahin Veda Jai Jag Bandani Vishva Svarupa, Nirgun-sagun Sharadahin Rupa Sumirahu Sharad Nam Akhanda, Vyapai Nahin Kalikal Prachanda Surya Chandra Nabh Mandal Tare, Sharad Kripa Chamakate Sare Udbhav Sthiti Pralay Karini, Bandau Sharad Jagat Tarini Du:kha Daridra Sab Jahin Nasai, Tumhari Kripa Sharada Mai Param Puniti Jagat Adhara, Matu Sharada Gyan Tumhara Vidya Buddhi Milahin Sukhadani, Jai Jai Jai Sharada Bhavani Sharade Pujan Jo Jan Karahin, Nishchay Te Bhav Sagar Tarahin Sharad Kripa Milahin Shuchi Gyana, Hoi Sakal Vidhi Ati Kalyana Jag Ke Vishay Maha Du:kha Dai, Bhajahun Sharada Ati Sukh Pai Param Prakash Sharada Tora, Divya Kiran Devahun Mam Ora Paramananda Magan Man Hoi, Matu Sharada Sumirai Joi Chitta Shanta Hovahin Jap Dhyana, Bhajahun Sharada Hovahin Gyana Rachana Rachit Sharada Keri, Path Karahin Bhav Chhatai Pheri Sat–sat Naman Parhihe Dharidhyana, Sharad Matu Karahin Kalyana Sharad Mahima Ko Jag Jana, Neti-neti Kah Ved Bakhana Sat–sat Naman Sharada Tora, Kripa Drishti Kijai Mam Ora Jo Jan Seva Karahin Tumhari, Tin Kahan Katahun Nahi Du:khabhari Jo Yah Path Karai Chalisa, Matu Sharada Dehun Ashisha Doha: Bandaun Sharad Charan Raj, Bhakti Gyan Mohi Dehun Sakal Avidya Dur Kar, Sada Basahu Uragehun Jai-jai Mai Sharada, Maihar Terau Dham Sharan Matu Mohin Lijie, Tohi Bhajahun Nishkam
मैहर की माँ शारदा
मध्य प्रदेश का मैहर (जो 2023 में अलग ज़िला बनने से पहले सतना ज़िले में था) त्रिकूट पर्वत पर स्थित माँ शारदा के मंदिर के लिए प्रसिद्ध है, जहाँ लंबी सीढ़ियों या रोपवे से पहुँचा जाता है। शारदा सरस्वती का नाम है, और मैहर की देवी ज्ञान देने वाली तथा देवी के एक रूप, दोनों तरह से पूजी जाती हैं; नगर का नाम प्रायः "माई का हार" से जोड़ा जाता है, जो शक्तिपीठ की कथा से संबंधित है। एक प्रसिद्ध स्थानीय मान्यता के अनुसार योद्धा भाई आल्हा और ऊदल उनके बड़े भक्त थे, और आल्हा आज भी हर सुबह कपाट खुलने से पहले सबसे पहले पूजा करने आते हैं।
चालीसा क्या कहती है
- स्वयंभू: पहला दोहा उनकी मूर्ति को स्वयंभू कहता है, "मैहर आन विराज", हाथ में माला, पुस्तक और वीणा। एक चौपाई चालीसा के अपने अनुमान से कहती है कि वे "दो सहस्र बर्षहि" पहले प्रकट हुईं।
- सरस्वती रूप: चार भुजाएँ, शरद चंद्र जैसा मुख, राजहंस वाहन, डोलते कुण्डल; वे ब्रह्म सुता हैं, हरि-हर उनकी वंदना करते हैं, वरुण और कुबेर अभिनंदन करते हैं।
- चण्डी रूप: "शारद रूप चण्डी अवतारा" होकर चण्ड-मुण्ड का संहार; दुर्गा बनकर महिषासुर वध; चण्डी रूप में रण में रक्तबीज को काटा।
- कवियों की देवी: तुलसी, सूर आदि विद्वानों ने उनका यश गाया; कालिदास उनकी दया से विख्यात हुए; वाल्मीकि और नारद बार-बार उनकी सेवा करते हैं।
- स्वयं ब्रह्म: वे अणु-परमाणु में हैं, निर्गुण भी और सगुण भी, उद्भव, स्थिति और प्रलय की कारिणी; उनकी महिमा पर "नेति-नेति कह वेद बखाना"।
अंतिम दोहे भक्ति और ज्ञान, सारी अविद्या दूर होने और हृदय में उनके निवास की प्रार्थना करते हैं, और कहते हैं: "जय-जय माई शारदा, मैहर तेरौ धाम; शरण मातु मोहिं लीजिए, तोहि भजहुँ निष्काम"।
पाठ कब करें
- दोनों नवरात्रि (चैत्र और शारदीय), जब मैहर में सबसे अधिक भीड़ और बड़ा मेला होता है।
- सरस्वती रूप में बसंत पंचमी पर, और परीक्षा या पढ़ाई शुरू करने से पहले।
- प्रतिदिन, सफ़ेद फूल, दीपक और उनके चित्र के सामने पुस्तक या कलम रखकर।
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
मैहर शारदा मंदिर कहाँ है?
मध्य प्रदेश के मैहर ज़िले (पहले सतना का भाग) में मैहर के त्रिकूट पर्वत पर। यात्री सीढ़ियाँ चढ़ते हैं या रोपवे लेते हैं।
क्या माँ शारदा और सरस्वती एक ही हैं?
शारदा सरस्वती का नाम है, और चालीसा उन्हें वीणा, पुस्तक और हंस के साथ बताती है। वह उन्हें चण्डी और दुर्गा भी कहती है, इसलिए वे पूर्ण देवी के रूप में पूजी जाती हैं।
मैहर की आल्हा कथा क्या है?
स्थानीय मान्यता है कि महोबा के योद्धा आल्हा को माँ शारदा से अमरता का वर मिला और वे आज भी हर सुबह पहली पूजा करते हैं। यह चालीसा का भाग नहीं, बल्कि जीवित लोक आस्था है।
विद्यार्थी शारदा चालीसा कब पढ़ें?
पढ़ाई या परीक्षा से पहले और बसंत पंचमी पर। चालीसा उनकी पूजा करने वालों को "विद्या बुद्धि" का वचन देती है।
क्या इसे मैहर के बाहर पढ़ सकते हैं?
बिल्कुल। चालीसा स्वयं कहती है कि जो इसका पाठ करे, उसे जहाँ भी हो, माँ शारदा का आशीर्वाद मिलता है।
कोई त्रुटि दिखे?
यदि आपको इस पृष्ठ पर व्याकरण, हिंदी, अंग्रेज़ी, मंत्र-पाठ या किसी भी प्रकार की त्रुटि दिखे, तो हमें बताएँ — हम 24 घंटे में उसे ठीक कर देंगे।
