
मूल पाठ
॥ दोहा ॥ श्री गुरु चरण सरोज छवि, निज मन मन्दिर धारि। सुमरि गजानन शारदा, गहि आशिष त्रिपुरारि॥ बुद्धिहीन जन जानिये, अवगुणों का भण्डार। बरणों परशुराम सुयश, निज मति के अनुसार॥ ॥ चौपाई ॥ जय प्रभु परशुराम सुख सागर । जय मुनीश गुण ज्ञान दिवाकर ॥ भृगुकुल मुकुट विकट रणधीरा । क्षत्रिय तेज मुख संत शरीरा ॥ जमदग्नी सुत रेणुका जाया । तेज प्रताप सकल जग छाया ॥ मास बैसाख सित पच्छ उदारा । तृतीया पुनर्वसु मनुहारा ॥ प्रहर प्रथम निशा शीत न घामा । तिथि प्रदोष व्यापि सुखधामा ॥ तब ऋषि कुटीर रूदन शिशु कीन्हा । रेणुका कोखि जनम हरि लीन्हा ॥ निज घर उच्च ग्रह छः ठाढ़े । मिथुन राशि राहु सुख गाढ़े ॥ तेज-ज्ञान मिल नर तनु धारा । जमदग्नी घर ब्रह्म अवतारा ॥ धरा राम शिशु पावन नामा । नाम जपत जग लह विश्रामा ॥ भाल त्रिपुण्ड जटा सिर सुन्दर । कांधे मुंज जनेऊ मनहर ॥ मंजु मेखला कटि मृगछाला । रूद्र माला बर वक्ष विशाला ॥ पीत बसन सुन्दर तनु सोहें । कंध तुणीर धनुष मन मोहें ॥ वेद-पुराण-श्रुति-स्मृति ज्ञाता । क्रोध रूप तुम जग विख्याता ॥ दायें हाथ श्रीपरशु उठावा । वेद-संहिता बायें सुहावा ॥ विद्यावान गुण ज्ञान अपारा । शास्त्र-शस्त्र दोउ पर अधिकारा ॥ भुवन चारिदस अरु नवखंडा । चहुं दिशि सुयश प्रताप प्रचंडा ॥ एक बार गणपति के संगा । जूझे भृगुकुल कमल पतंगा ॥ दांत तोड़ रण कीन्ह विरामा । एक दंत गणपति भयो नामा ॥ कार्तवीर्य अर्जुन भूपाला । सहस्रबाहु दुर्जन विकराला ॥ सुरगऊ लखि जमदग्नी पांहीं । रखिहहुं निज घर ठानि मन मांहीं ॥ मिली न मांगि तब कीन्ह लड़ाई । भयो पराजित जगत हंसाई ॥ तन खल हृदय भई रिस गाढ़ी । रिपुता मुनि सौं अतिसय बाढ़ी ॥ ऋषिवर रहे ध्यान लवलीना । तिन्ह पर शक्तिघात नृप कीन्हा ॥ लगत शक्ति जमदग्नी निपाता । मनहुं क्षत्रिकुल बाम विधाता ॥ पितु-बध मातु-रूदन सुनि भारा । भा अति क्रोध मन शोक अपारा ॥ कर गहि तीक्षण परशु कराला । दुष्ट हनन कीन्हेउ तत्काला ॥ क्षत्रिय रुधिर पितु तर्पण कीन्हा । पितु-बध प्रतिशोध सुत लीन्हा ॥ इक्कीस बार भू क्षत्रिय बिहीनी । छीन धरा बिप्रन्ह कहँ दीनी ॥ जुग त्रेता कर चरित सुहाई । शिव-धनु भंग कीन्ह रघुराई ॥ गुरु धनु भंजक रिपु करि जाना । तब समूल नाश ताहि ठाना ॥ कर जोरि तब राम रघुराई । बिनय कीन्ही पुनि शक्ति दिखाई ॥ भीष्म द्रोण कर्ण बलवन्ता । भये शिष्या द्वापर महँ अनन्ता ॥ शास्त्र विद्या देह सुयश कमावा । गुरु प्रताप दिगन्त फिरावा ॥ चारों युग तव महिमा गाई । सुर मुनि मनुज दनुज समुदाई ॥ दे कश्यप सों संपदा भाई । तप कीन्हा महेन्द्र गिरि जाई ॥ अब लौं लीन समाधि नाथा । सकल लोक नावइ नित माथा ॥ चारों वर्ण एक सम जाना । समदर्शी प्रभु तुम भगवाना ॥ ललहिं चारि फल शरण तुम्हारी । देव दनुज नर भूप भिखारी ॥ जो यह पढ़ै श्री परशु चालीसा । तिन्ह अनुकूल सदा गौरीसा ॥ पृर्णेन्दु निसि बासर स्वामी । बसहु हृदय प्रभु अन्तरयामी॥ ॥ दोहा ॥ परशुराम को चारू चरित, मेटत सकल अज्ञान । शरण पड़े को देत प्रभु, सदा सुयश सम्मान ॥ ॥ श्लोक ॥ भृगुदेव कुलं भानुं, सहस्रबाहुर्मर्दनम् । रेणुका नयना नंदं, परशुंवन्दे विप्रधनम् ॥
लिप्यंतरण
Doha: Shri Guru Charan Saroj Chhavi Nij Man Mandir Dhari Sumari Gajanan Sharada Gahi Ashish Tripurari. Buddhihin Jan Janiye Avagunon Ka Bhandar Baranon Parashuram Suyash Nij Mati Ke Anusar. Chaupai: Jai Prabhu Parashuram Sukh Sagar Jai Munish Gun Gyan Divakar. Bhrigukul Mukut Vikat Ranadhira Kshatriy Tej Mukh Sant Sharira. Jamadagni Sut Renuka Jaya Tej Pratap Sakal Jag Chhaya. Mas Baisakh Sit Pachchha Udara Tritiya Punarvasu Manuhara. Prahar Pratham Nisha Shit Na Ghama Tithi Pradosh Vyapi Sukhadhama. Tab Rishi Kutir Rudan Shishu Kinha Renuka Kokhi Janam Hari Linha. Nij Ghar Uchcha Grah Chhah Tharhe Mithun Rashi Rahu Sukh Garhe. Tej-gyan Mil Nar Tanu Dhara Jamadagni Ghar Brahma Avatara. Dhara Ram Shishu Pavan Nama Nam Japat Jag Lah Vishrama. Bhal Tripunda Jata Sir Sundar Kandhe Munj Janeu Manahar. Manju Mekhala Kati Mrigachhala Rudra Mala Bar Vaksha Vishala. Pit Basan Sundar Tanu Sohen Kandh Tunir Dhanush Man Mohen. Ved-puran-shruti-smriti Gyata Krodh Rup Tum Jag Vikhyata. Dayen Hath Shriparashu Uthava Ved-sanhita Bayen Suhava. Vidyavan Gun Gyan Apara Shastra-shastra Dou Par Adhikara. Bhuvan Charidas Aru Navakhanda Chahun Dishi Suyash Pratap Prachanda. Ek Bar Ganapati Ke Sanga Jujhe Bhrigukul Kamal Patanga. Dant Tor Ran Kinha Virama Ek Dant Ganapati Bhayo Nama. Kartavirya Arjun Bhupala Sahasrabahu Durjan Vikarala. Suragau Lakhi Jamadagni Panhin Rakhihahun Nij Ghar Thani Man Manhin. Mili Na Mangi Tab Kinha Larai Bhayo Parajit Jagat Hansai. Tan Khal Hriday Bhai Ris Garhi Riputa Muni Saun Atisay Barhi. Rishivar Rahe Dhyan Lavalina Tinha Par Shaktighat Nrip Kinha. Lagat Shakti Jamadagni Nipata Manahun Kshatrikul Bam Vidhata. Pitu-badh Matu-rudan Suni Bhara Bha Ati Krodh Man Shok Apara. Kar Gahi Tikshan Parashu Karala Dushta Hanan Kinheu Tatkala. Kshatriy Rudhir Pitu Tarpan Kinha Pitu-badh Pratishodh Sut Linha. Ikkis Bar Bhu Kshatriy Bihini Chhin Dhara Bipranha Kahan Dini. Jug Treta Kar Charit Suhai Shiv-dhanu Bhang Kinha Raghurai. Guru Dhanu Bhanjak Ripu Kari Jana Tab Samul Nash Tahi Thana. Kar Jori Tab Ram Raghurai Binay Kinhi Puni Shakti Dikhai. Bhishma Dron Karna Balavanta Bhaye Shishya Dvapar Mahan Ananta. Shastra Vidya Deh Suyash Kamava Guru Pratap Diganta Phirava. Charon Yug Tav Mahima Gai Sur Muni Manuj Danuj Samudai. De Kashyap Son Sampada Bhai Tap Kinha Mahendra Giri Jai. Ab Laun Lin Samadhi Natha Sakal Lok Navai Nit Matha. Charon Varna Ek Sam Jana Samadarshi Prabhu Tum Bhagavana. Lalahin Chari Phal Sharan Tumhari Dev Danuj Nar Bhup Bhikhari. Jo Yah Parhai Shri Parashu Chalisa Tinha Anukul Sada Gaurisa. Prirnendu Nisi Basar Svami Basahu Hriday Prabhu Antarayami. Doha: Parashuram Ko Charu Charit Metat Sakal Agyan Sharan Pare Ko Det Prabhu Sada Suyash Samman. Shloka: Bhrigudev Kulan Bhanun, Sahasrabahurmardanam Renuka Nayana Nandan, Parashunvande Vipradhanam.
फरसे वाले ब्राह्मण
परशुराम — शिव से मिले परशु (फरसे) वाले राम — विष्णु के दस अवतारों में छठे हैं, और अपेक्षाओं को सबसे अधिक उलट देने वाले: भृगु कुल में ब्राह्मण जन्मे, पर योद्धा के रूप में जिए। चालीसा तीसरी पंक्ति में ही यह पकड़ लेती है: "क्षत्रिय तेज मुख संत शरीरा" — मुख पर क्षत्रिय का तेज, संत का शरीर। वे सात चिरंजीवियों में से एक हैं, जिनके विषय में मान्यता है कि वे आज भी महेन्द्र पर्वत पर तपस्यारत हैं।
चालीसा क्या बताती है
- जन्म: जमदग्नि और रेणुका के पुत्र, वैशाख शुक्ल पक्ष की तृतीया को, पुनर्वसु नक्षत्र में, रात्रि के प्रथम प्रहर में जन्मे — यही तिथि अक्षय तृतीया और परशुराम जयंती के रूप में मनाई जाती है। चालीसा उनकी कुंडली भी देती है: छह ग्रह उच्च, मिथुन राशि में राहु। उनका नाम राम रखा गया।
- स्वरूप: भाल पर त्रिपुण्ड, सिर पर जटा, कंधे पर मूँज का जनेऊ, मृगछाला, वक्ष पर रुद्राक्ष माला, पीत वस्त्र, कंधे पर तूणीर-धनुष, दाएँ हाथ में परशु और बाएँ में वेद-संहिता — "शास्त्र-शस्त्र दोउ पर अधिकारा"।
- एकदंत: एक बार गणपति से युद्ध में उन्होंने उनका एक दाँत तोड़ दिया, और गणेश "एक दंत" कहलाए।
- सहस्रबाहु: राजा कार्तवीर्य अर्जुन ने जमदग्नि के आश्रम में सुरगऊ देखी और उसे रखना चाहा; न मिलने पर लड़ा और हारा, और द्वेष में बाद में ध्यानमग्न ऋषि पर शक्ति-प्रहार करके उन्हें मार डाला। माता का रुदन सुनकर परशुराम ने परशु उठाया, पिता के वध का प्रतिशोध लिया और क्षत्रिय रुधिर से पितृ-तर्पण किया। इक्कीस बार उन्होंने धरती को क्षत्रियहीन किया और धरा ब्राह्मणों को दे दी।
- त्रेता और द्वापर: जब राम ने शिव का धनुष — उनके अपने गुरु का धनुष — तोड़ा, परशुराम क्रोध में आए, जब तक राम ने हाथ जोड़कर विनय नहीं की और अपनी शक्ति नहीं दिखाई। द्वापर में भीष्म, द्रोण और कर्ण उनके शिष्य बने।
- त्याग: उन्होंने सारी पृथ्वी कश्यप को दे दी और महेन्द्र गिरि पर तप करने चले गए, जहाँ "अब लौं लीन समाधि नाथा"।
अंतिम चौपाइयों में एक ध्यान देने योग्य बात है: "चारों वर्ण एक सम जाना, समदर्शी प्रभु तुम भगवाना" — आपने चारों वर्णों को एक समान देखा। अंतिम संस्कृत श्लोक उन्हें "भृगु कुल के सूर्य, सहस्रबाहु के मर्दक, रेणुका के नयनानंद" कहकर प्रणाम करता है।
पाठ कब करें
- परशुराम जयंती / अक्षय तृतीया, वैशाख शुक्ल तृतीया।
- बहुत लोग मंगलवार और गुरुवार को, और साहस व आत्मसंयम माँगने वाले कार्यों से पहले इसका पाठ करते हैं।
- चालीसा की अपनी फलश्रुति: जो इसे पढ़े, उस पर गौरीश (शिव) सदा अनुकूल रहते हैं।
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
परशुराम का जन्म कब हुआ?
चालीसा के अनुसार वैशाख शुक्ल तृतीया को, पुनर्वसु नक्षत्र में, रात्रि के प्रथम प्रहर में — वही दिन जो अक्षय तृतीया और परशुराम जयंती के रूप में मनाया जाता है।
परशुराम ने इक्कीस बार क्षत्रियों से युद्ध क्यों किया?
क्योंकि राजा सहस्रबाहु (कार्तवीर्य अर्जुन) ने ऋषि की दिव्य गाय न मिलने पर उनके पिता जमदग्नि को मार डाला। चालीसा कहती है कि उन्होंने इक्कीस बार धरती क्षत्रियहीन की और भूमि ब्राह्मणों को दी।
क्या परशुराम आज भी जीवित हैं?
परंपरा उन्हें सात चिरंजीवियों में गिनती है, और चालीसा कहती है कि वे आज भी महेन्द्र पर्वत पर समाधि में लीन हैं।
परशुराम के शिष्य कौन थे?
चालीसा भीष्म, द्रोण और कर्ण का नाम लेती है — महाभारत काल में तीनों ने उनसे शिक्षा पाई।
चालीसा के अनुसार गणेश जी का दाँत कैसे टूटा?
परशुराम से युद्ध में, जिन्होंने एक दाँत तोड़ दिया — यह गणेश जी के एकदंत नाम की कथाओं में से एक है।
कोई त्रुटि दिखे?
यदि आपको इस पृष्ठ पर व्याकरण, हिंदी, अंग्रेज़ी, मंत्र-पाठ या किसी भी प्रकार की त्रुटि दिखे, तो हमें बताएँ — हम 24 घंटे में उसे ठीक कर देंगे।
