गजेन्द्र मोक्ष स्तोत्र – श्रीमद्भागवत 8.3

मूल पाठ

॥ श्रीबादरायणिरुवाच ॥ एवं व्यवसितो बुद्ध्या समाधाय मनो हृदि । जजाप परमं जाप्यं प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम् ॥१॥ ॥ श्रीगजेन्द्र उवाच ॥ ॐ नमो भगवते तस्मै यत एतच्चिदात्मकम् । पुरुषायादिबीजाय परेशायाभिधीमहि ॥२॥ यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम् । योऽस्मात् परस्माच्च परस्तं प्रपद्ये स्वयम्भुवम् ॥३॥ यः स्वात्मनीदं निजमाययार्पितं क्वचिद् विभातं क्व च तत् तिरोहितम् । अविद्धदृक् साक्ष्युभयं तदीक्षते स आत्ममूलोऽवतु मां परात्परः ॥४॥ कालेन पञ्चत्वमितेषु कृत्स्नशो लोकेषु पालेषु च सर्वहेतुषु । तमस्तदासीद् गहनं गभीरं यस्तस्य पारेऽभिविराजते विभुः ॥५॥ न यस्य देवा ऋषयः पदं विदु- र्जन्तुः पुनः कोऽर्हति गन्तुमीरितुम् । यथा नटस्याकृतिभिर्विचेष्टतो दुरत्ययानुक्रमणः स मावतु ॥६॥ दिदृक्षवो यस्य पदं सुमङ्गलं विमुक्तसङ्गा मुनयः सुसाधवः । चरन्त्यलोकव्रतमव्रणं वने भूतात्मभूताः सुहृदः स मे गतिः ॥७॥ न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोष एव वा । तथापि लोकाप्ययसम्भवाय यः स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥८॥ तस्मै नमः परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ॥९॥ नम आत्मप्रदीपाय साक्षिणे परमात्मने । नमो गिरां विदूराय मनसश्चेतसामपि ॥१०॥ सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता । नमः कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे ॥११॥ नमः शान्ताय घोराय मूढाय गुणधर्मिणे । निर्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च ॥१२॥ क्षेत्रज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वाध्यक्षाय साक्षिणे । पुरुषायात्ममूलाय मूलप्रकृतये नमः ॥१३॥ सर्वेन्द्रियगुणद्रष्ट्रे सर्वप्रत्ययहेतवे । असताच्छाययोक्ताय सदाभासाय ते नमः ॥१४॥ नमो नमस्तेऽखिलकारणाय निष्कारणायाद्भुतकारणाय । सर्वागमाम्नायमहार्णवाय नमोऽपवर्गाय परायणाय ॥१५॥ गुणारणिच्छन्नचिदुष्मपाय तत्क्षोभविस्फूर्जितमानसाय । नैष्कर्म्यभावेन विवर्जितागम- स्वयंप्रकाशाय नमस्करोमि ॥१६॥ मादृक्प्रपन्नपशुपाशविमोक्षणाय मुक्ताय भूरिकरुणाय नमोऽलयाय । स्वांशेन सर्वतनुभृन्मनसि प्रतीत- प्रत्यग्दृशे भगवते बृहते नमस्ते ॥१७॥ आत्मात्मजाप्तगृहवित्तजनेषु सक्तै- र्दुष्प्रापणाय गुणसङ्गविवर्जिताय । मुक्तात्मभिः स्वहृदये परिभाविताय ज्ञानात्मने भगवते नम ईश्वराय ॥१८॥ यं धर्मकामार्थविमुक्तिकामा भजन्त इष्टां गतिमाप्नुवन्ति । किं चाशिषो रात्यपि देहमव्ययं करोतु मेऽदभ्रदयो विमोक्षणम् ॥१९॥ एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्नाः । अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्दसमुद्रमग्नाः ॥२०॥ तमक्षरं ब्रह्म परं परेश- मव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम् । अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूर- मनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे ॥२१॥ यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचराः । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृताः ॥२२॥ यथार्चिषोऽग्नेः सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिषः । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मनः खानि शरीरसर्गाः ॥२३॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तुः । नायं गुणः कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेषः ॥२४॥ जिजीविषे नाहमिहामुया कि- मन्तर्बहिश्चावृतयेभयोन्या । इच्छामि कालेन न यस्य विप्लव- स्तस्यात्मलोकावरणस्य मोक्षम् ॥२५॥ सोऽहं विश्वसृजं विश्वमविश्वं विश्ववेदसम् । विश्वात्मानमजं ब्रह्म प्रणतोऽस्मि परं पदम् ॥२६॥ योगरन्धितकर्माणो हृदि योगविभाविते । योगिनो यं प्रपश्यन्ति योगेशं तं नतोऽस्म्यहम् ॥२७॥ नमो नमस्तुभ्यमसह्यवेग- शक्तित्रयायाखिलधीगुणाय । प्रपन्नपालाय दुरन्तशक्तये कदिन्द्रियाणामनवाप्यवर्त्मने ॥२८॥ नायं वेद स्वमात्मानं यच्छक्त्याहंधिया हतम् । तं दुरत्ययमाहात्म्यं भगवन्तमितोऽस्म्यहम् ॥२९॥ ॥ श्रीशुक उवाच ॥ एवं गजेन्द्रमुपवर्णितनिर्विशेषं ब्रह्मादयो विविधलिङ्गभिदाभिमानाः । नैते यदोपससृपुर्निखिलात्मकत्वात् तत्राखिलामरमयो हरिराविरासीत् ॥३०॥ तं तद्वदार्तमुपलभ्य जगन्निवासः स्तोत्रं निशम्य दिविजैः सह संस्तुवद्भिः । छन्दोमयेन गरुडेन समुह्यमान- श्चक्रायुधोऽभ्यगमदाशु यतो गजेन्द्रः ॥३१॥ सोऽन्तःसरस्युरुबलेन गृहीत आर्तो दृष्ट्वा गरुत्मति हरिं ख उपात्तचक्रम् । उत्क्षिप्य साम्बुजकरं गिरमाह कृच्छ्रा- न्नारायणाखिलगुरो भगवन् नमस्ते ॥३२॥ तं वीक्ष्य पीडितमजः सहसावतीर्य सग्राहमाशु सरसः कृपयोज्जहार । ग्राहाद् विपाटितमुखादरिणा गजेन्द्रं संपश्यतां हरिरमूमुचदुच्छ्रियाणाम् ॥३३॥

लिप्यंतरण

|| shribadarayaniruvacha || Evam vyavasito buddhya samadhaya mano hridi Jajapa paramam japyam pragjanmanyanushikshitam ||1|| || shrigajendra uvacha || Om namo bhagavate tasmai yata etachchidatmakam Purushayadibijaya pareshayabhidhimahi ||2|| Yasminnidam yatashchedam yenedam ya idam svayam Yo'smat parasmachcha parastam prapadye svayambhuvam ||3|| Yah svatmanidam nijamayayarpitam Kvachid vibhatam kva cha tat tirohitam Aviddhadrik sakshyubhayam tadikshate Sa atmamulo'vatu mam paratparah ||4|| Kalena panchatvamiteshu kritsnasho Lokeshu paleshu cha sarvahetushu Tamastadasid gahanam gabhiram Yastasya pare'bhivirajate vibhuh ||5|| Na yasya deva rishayah padam vidu- Rjantuh punah ko'rhati gantumiritum Yatha natasyakritibhirvicheshtato Duratyayanukramanah sa mavatu ||6|| Didrikshavo yasya padam sumangalam Vimuktasanga munayah susadhavah Charantyalokavratamavranam vane Bhutatmabhutah suhridah sa me gatih ||7|| Na vidyate yasya cha janma karma va Na namarupe gunadosha eva va Tathapi lokapyayasambhavaya yah Svamayaya tanyanukalamrichchhati ||8|| Tasmai namah pareshaya brahmane'nantashaktaye Arupayorurupaya nama ashcharyakarmane ||9|| Nama atmapradipaya sakshine paramatmane Namo giram viduraya manasashchetasamapi ||10|| Sattvena pratilabhyaya naishkarmyena vipashchita Namah kaivalyanathaya nirvanasukhasanvide ||11|| Namah shantaya ghoraya mudhaya gunadharmine Nirvisheshaya samyaya namo jnanaghanaya cha ||12|| Kshetrajnaya namastubhyam sarvadhyakshaya sakshine Purushayatmamulaya mulaprakritaye namah ||13|| Sarvendriyagunadrashtre sarvapratyayahetave Asatachchhayayoktaya sadabhasaya te namah ||14|| Namo namaste'khilakaranaya Nishkaranayadbhutakaranaya Sarvagamamnayamaharnavaya Namo'pavargaya parayanaya ||15|| Gunaranichchhannachidushmapaya Tatkshobhavisphurjitamanasaya Naishkarmyabhavena vivarjitagama- Svayamprakashaya namaskaromi ||16|| Madrikprapannapashupashavimokshanaya Muktaya bhurikarunaya namo'layaya Svanshena sarvatanubhrinmanasi pratita- Pratyagdrishe bhagavate brihate namaste ||17|| Atmatmajaptagrihavittajaneshu saktai- Rdushprapanaya gunasangavivarjitaya Muktatmabhih svahridaye paribhavitaya Jnanatmane bhagavate nama ishvaraya ||18|| Yam dharmakamarthavimuktikama Bhajanta ishtam gatimapnuvanti Kim chashisho ratyapi dehamavyayam Karotu me'dabhradayo vimokshanam ||19|| Ekantino yasya na kanchanartham Vanchhanti ye vai bhagavatprapannah Atyadbhutam tachcharitam sumangalam Gayanta anandasamudramagnah ||20|| Tamaksharam brahma param paresha- Mavyaktamadhyatmikayogagamyam Atindriyam sukshmamivatidura- Manantamadyam paripurnamide ||21|| Yasya brahmadayo deva veda lokashcharacharah Namarupavibhedena phalgvya cha kalaya kritah ||22|| Yatharchisho'gneh saviturgabhastayo Niryanti sanyantyasakrit svarochishah Tatha yato'yam gunasampravaho Buddhirmanah khani sharirasargah ||23|| Sa vai na devasuramartyatiryan Na stri na shandho na puman na jantuh Nayam gunah karma na sanna chasan Nishedhashesho jayatadasheshah ||24|| Jijivishe nahamihamuya ki- Mantarbahishchavritayebhayonya Ichchhami kalena na yasya viplava- Stasyatmalokavaranasya moksham ||25|| So'ham vishvasrijam vishvamavishvam vishvavedasam Vishvatmanamajam brahma pranato'smi param padam ||26|| Yogarandhitakarmano hridi yogavibhavite Yogino yam prapashyanti yogesham tam nato'smyaham ||27|| Namo namastubhyamasahyavega- Shaktitrayayakhiladhigunaya Prapannapalaya durantashaktaye Kadindriyanamanavapyavartmane ||28|| Nayam veda svamatmanam yachchhaktyahandhiya hatam Tam duratyayamahatmyam bhagavantamito'smyaham ||29|| || shrishuka uvacha || Evam gajendramupavarnitanirvishesham Brahmadayo vividhalingabhidabhimanah Naite yadopasasripurnikhilatmakatvat Tatrakhilamaramayo hariravirasit ||30|| Tam tadvadartamupalabhya jagannivasah Stotram nishamya divijaih saha sanstuvadbhih Chhandomayena garudena samuhyamana- Shchakrayudho'bhyagamadashu yato gajendrah ||31|| So'ntahsarasyurubalena grihita arto Drishtva garutmati harim kha upattachakram Utkshipya sambujakaram giramaha krichchhra- Nnarayanakhilaguro bhagavan namaste ||32|| Tam vikshya piditamajah sahasavatirya Sagrahamashu sarasah kripayojjahara Grahad vipatitamukhadarina gajendram Sampashyatam hariramumuchaduchchhriyanam ||33||