Bhakti Arohan
ॐ

दुर्गा कवच (देवी कवचम्)

दुर्गा सप्तशती से पहले पढ़ा जाने वाला 56 श्लोकों का देवी कवच — नवदुर्गा, हर दिशा की रक्षा करती मातृकाएँ, और शरीर व जीवन के हर अंग पर देवी की रक्षा।

दुर्गा कवच (देवी कवचम्)

मूल पाठ

॥ अथ श्रीदेव्याः कवचम् ॥ ॐ अस्य श्रीचण्डीकवचस्य ब्रह्मा ऋषिः, अनुष्टुप् छन्दः, चामुण्डा देवता, अङ्गन्यासोक्तमातरो बीजम्, दिग्बन्धदेवतास्तत्त्वम्, श्रीजगदम्बाप्रीत्यर्थे सप्तशतीपाठाङ्गत्वेन जपे विनियोगः । ॐ नमश्चण्डिकायै ॥ मार्कण्डेय उवाच ॐ यद्गुह्यं परमं लोके सर्वरक्षाकरं नृणाम् । यन्न कस्यचिदाख्यातं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥१॥ ब्रह्मोवाच अस्ति गुह्यतमं विप्र सर्वभूतोपकारकम् । देव्यास्तु कवचं पुण्यं तच्छृणुष्व महामुने ॥२॥ प्रथमं शैलपुत्री च द्वितीयं ब्रह्मचारिणी । तृतीयं चन्द्रघण्टेति कूष्माण्डेति चतुर्थकम् ॥३॥ पञ्चमं स्कन्दमातेति षष्ठं कात्यायनीति च । सप्तमं कालरात्रीति महागौरीति चाष्टमम् ॥४॥ नवमं सिद्धिदात्री च नवदुर्गाः प्रकीर्तिताः । उक्तान्येतानि नामानि ब्रह्मणैव महात्मना ॥५॥ अग्निना दह्यमानस्तु शत्रुमध्ये गतो रणे । विषमे दुर्गमे चैव भयार्ताः शरणं गताः ॥६॥ न तेषां जायते किंचिदशुभं रणसंकटे । नापदं तस्य पश्यामि शोकदुःखभयं न हि ॥७॥ यैस्तु भक्त्या स्मृता नूनं तेषां वृद्धिः प्रजायते । ये त्वां स्मरन्ति देवेशि रक्षसे तान्न संशयः ॥८॥ प्रेतसंस्था तु चामुण्डा वाराही महिषासना । ऐन्द्री गजसमारूढा वैष्णवी गरुडासना ॥९॥ माहेश्वरी वृषारूढा कौमारी शिखिवाहना । लक्ष्मीः पद्मासना देवी पद्महस्ता हरिप्रिया ॥१०॥ श्वेतरूपधरा देवी ईश्वरी वृषवाहना । ब्राह्मी हंससमारूढा सर्वाभरणभूषिता ॥११॥ इत्येता मातरः सर्वाः सर्वयोगसमन्विताः । नानाभरणशोभाढ्या नानारत्नोपशोभिताः ॥१२॥ दृश्यन्ते रथमारुढा देव्यः क्रोधसमाकुलाः । शङ्खं चक्रं गदां शक्तिं हलं च मुसलायुधम् ॥१३॥ खेटकं तोमरं चैव परशुं पाशमेव च । कुन्तायुधं त्रिशूलं च शार्ङ्गमायुधमुत्तमम् ॥१४॥ दैत्यानां देहनाशाय भक्तानामभयाय च । धारयन्त्यायुधानीत्थं देवानां च हिताय वै ॥१५॥ नमस्तेऽस्तु महारौद्रे महाघोरपराक्रमे । महाबले महोत्साहे महाभयविनाशिनि ॥१६॥ त्राहि मां देवि दुष्प्रेक्ष्ये शत्रूणां भयवर्धिनि । प्राच्यां रक्षतु मामैन्द्री आग्नेय्यामग्निदेवता ॥१७॥ दक्षिणेऽवतु वाराही नैर्ऋत्यां खड्गधारिणी । प्रतीच्यां वारुणी रक्षेद् वायव्यां मृगवाहिनी ॥१८॥ उदीच्यां पातु कौमारी ऐशान्यां शूलधारिणी । ऊर्ध्वं ब्रह्माणि मे रक्षेदधस्ताद् वैष्णवी तथा ॥१९॥ एवं दश दिशो रक्षेच्चामुण्डा शववाहना । जया मे चाग्रतः पातु विजया पातु पृष्ठतः ॥२०॥ अजिता वामपार्श्वे तु दक्षिणे चापराजिता । शिखामुद्योतिनी रक्षेदुमा मूर्ध्नि व्यवस्थिता ॥२१॥ मालाधरी ललाटे च भ्रुवौ रक्षेद् यशस्विनी । त्रिनेत्रा च भ्रुवोर्मध्ये यमघण्टा च नासिके ॥२२॥ शङ्खिनी चक्षुषोर्मध्ये श्रोत्रयोर्द्वारवासिनी । कपोलौ कालिका रक्षेत्कर्णमूले तु शांकरी ॥२३॥ नासिकायां सुगन्धा च उत्तरोष्ठे च चर्चिका । अधरे चामृतकला जिह्वायां च सरस्वती ॥२४॥ दन्तान् रक्षतु कौमारी कण्ठदेशे तु चण्डिका । घण्टिकां चित्रघण्टा च महामाया च तालुके ॥२५॥ कामाक्षी चिबुकं रक्षेद् वाचं मे सर्वमङ्गला । ग्रीवायां भद्रकाली च पृष्ठवंशे धनुर्धरी ॥२६॥ नीलग्रीवा बहिःकण्ठे नलिकां नलकूबरी । स्कन्धयोः खड्गिनी रक्षेद् बाहू मे वज्रधारिणी ॥२७॥ हस्तयोर्दण्डिनी रक्षेदम्बिका चाङ्गुलीषु च । नखाञ्छूलेश्वरी रक्षेत्कुक्षौ रक्षेत्कुलेश्वरी ॥२८॥ स्तनौ रक्षेन्महादेवी मनः शोकविनाशिनी । हृदये ललिता देवी उदरे शूलधारिणी ॥२९॥ नाभौ च कामिनी रक्षेद् गुह्यं गुह्येश्वरी तथा । पूतना कामिका मेढ्रं गुदे महिषवाहिनी ॥३०॥ कट्यां भगवती रक्षेज्जानुनी विन्ध्यवासिनी । जङ्घे महाबला रक्षेत्सर्वकामप्रदायिनी ॥३१॥ गुल्फयोर्नारसिंही च पादपृष्ठे तु तैजसी । पादाङ्गुलीषु श्री रक्षेत्पादाधस्तलवासिनी ॥३२॥ नखान् दंष्ट्राकराली च केशांश्चैवोर्ध्वकेशिनी । रोमकूपेषु कौबेरी त्वचं वागीश्वरी तथा ॥३३॥ रक्तमज्जावसामांसान्यस्थिमेदांसि पार्वती । अन्त्राणि कालरात्रिश्च पित्तं च मुकुटेश्वरी ॥३४॥ पद्मावती पद्मकोशे कफे चूडामणिस्तथा । ज्वालामुखी नखज्वालामभेद्या सर्वसंधिषु ॥३५॥ शुक्रं ब्रह्माणि मे रक्षेच्छायां छत्रेश्वरी तथा । अहंकारं मनो बुद्धिं रक्षेन्मे धर्मधारिणी ॥३६॥ प्राणापानौ तथा व्यानमुदानं च समानकम् । वज्रहस्ता च मे रक्षेत्प्राणं कल्याणशोभना ॥३७॥ रसे रूपे च गन्धे च शब्दे स्पर्शे च योगिनी । सत्त्वं रजस्तमश्चैव रक्षेन्नारायणी सदा ॥३८॥ आयू रक्षतु वाराही धर्मं रक्षतु वैष्णवी । यशः कीर्तिं च लक्ष्मीं च धनं विद्यां च चक्रिणी ॥३९॥ गोत्रमिन्द्राणि मे रक्षेत्पशून्मे रक्ष चण्डिके । पुत्रान् रक्षेन्महालक्ष्मीर्भार्यां रक्षतु भैरवी ॥४०॥ पन्थानं सुपथा रक्षेन्मार्गं क्षेमकरी तथा । राजद्वारे महालक्ष्मीर्विजया सर्वतः स्थिता ॥४१॥ रक्षाहीनं तु यत्स्थानं वर्जितं कवचेन तु । तत्सर्वं रक्ष मे देवि जयन्ती पापनाशिनी ॥४२॥ पदमेकं न गच्छेत्तु यदीच्छेच्छुभमात्मनः । कवचेनावृतो नित्यं यत्र यत्रैव गच्छति ॥४३॥ तत्र तत्रार्थलाभश्च विजयः सार्वकामिकः । यं यं चिन्तयते कामं तं तं प्राप्नोति निश्चितम् । परमैश्वर्यमतुलं प्राप्स्यते भूतले पुमान् ॥४४॥ निर्भयो जायते मर्त्यः संग्रामेष्वपराजितः । त्रैलोक्ये तु भवेत्पूज्यः कवचेनावृतः पुमान् ॥४५॥ इदं तु देव्याः कवचं देवानामपि दुर्लभम् । यः पठेत्प्रयतो नित्यं त्रिसन्ध्यं श्रद्धयान्वितः ॥४६॥ दैवी कला भवेत्तस्य त्रैलोक्येष्वपराजितः । जीवेद् वर्षशतं साग्रमपमृत्युविवर्जितः ॥४७॥ नश्यन्ति व्याधयः सर्वे लूताविस्फोटकादयः । स्थावरं जङ्गमं चैव कृत्रिमं चापि यद्विषम् ॥४८॥ अभिचाराणि सर्वाणि मन्त्रयन्त्राणि भूतले । भूचराः खेचराश्चैव जलजाश्चोपदेशिकाः ॥४९॥ सहजा कुलजा माला डाकिनी शाकिनी तथा । अन्तरिक्षचरा घोरा डाकिन्यश्च महाबलाः ॥५०॥ ग्रहभूतपिशाचाश्च यक्षगन्धर्वराक्षसाः । ब्रह्मराक्षसवेतालाः कूष्माण्डा भैरवादयः ॥५१॥ नश्यन्ति दर्शनात्तस्य कवचे हृदि संस्थिते । मानोन्नतिर्भवेद् राज्ञस्तेजोवृद्धिकरं परम् ॥५२॥ यशसा वर्धते सोऽपि कीर्तिमण्डितभूतले । जपेत्सप्तशतीं चण्डीं कृत्वा तु कवचं पुरा ॥५३॥ यावद्भूमण्डलं धत्ते सशैलवनकाननम् । तावत्तिष्ठति मेदिन्यां संततिः पुत्रपौत्रिकी ॥५४॥ देहान्ते परमं स्थानं यत्सुरैरपि दुर्लभम् । प्राप्नोति पुरुषो नित्यं महामायाप्रसादतः ॥५५॥ लभते परमं रूपं शिवेन सह मोदते ॥ ॐ ॥५६॥ ॥ इति देव्याः कवचं सम्पूर्णम् ॥

लिप्यंतरण

Atha Shri Devyah Kavacham Om asya shrichandikavachasya brahma rishih, anushtup chhandah Chamunda devata, anganyasoktamataro bijam, digbandhadevatastattvam Shrijagadambaprityarthe saptashatipathangatvena jape viniyogah Om namashchandikayai Markandeya uvacha Om yadguhyam paramam loke sarvarakshakaram nrinam Yanna kasyachidakhyatam tanme bruhi pitamaha ||1|| Brahmovacha Asti guhyatamam vipra sarvabhutopakarakam Devyastu kavacham punyam tachchhrinushva mahamune ||2|| Prathamam shailaputri cha dvitiyam brahmacharini Tritiyam chandraghanteti kushmandeti chaturthakam ||3|| Panchamam skandamateti shashtham katyayaniti cha Saptamam kalaratriti mahagauriti chashtamam ||4|| Navamam siddhidatri cha navadurgah prakirtitah Uktanyetani namani brahmanaiva mahatmana ||5|| Agnina dahyamanastu shatrumadhye gato rane Vishame durgame chaiva bhayartah sharanam gatah ||6|| Na tesham jayate kimchidashubham ranasamkate Napadam tasya pashyami shokaduhkhabhayam na hi ||7|| Yaistu bhaktya smrita nunam tesham vriddhih prajayate Ye tvam smaranti deveshi rakshase tanna samshayah ||8|| Pretasamstha tu chamunda varahi mahishasana Aindri gajasamarudha vaishnavi garudasana ||9|| Maheshvari vrisharudha kaumari shikhivahana Lakshmih padmasana devi padmahasta haripriya ||10|| Shvetarupadhara devi ishvari vrishavahana Brahmi hamsasamarudha sarvabharanabhushita ||11|| Ityeta matarah sarvah sarvayogasamanvitah Nanabharanashobhadhya nanaratnopashobhitah ||12|| Drishyante rathamarudha devyah krodhasamakulah Shankham chakram gadam shaktim halam cha musalayudham ||13|| Khetakam tomaram chaiva parashum pashameva cha Kuntayudham trishulam cha sharngamayudhamuttamam ||14|| Daityanam dehanashaya bhaktanamabhayaya cha Dharayantyayudhanittham devanam cha hitaya vai ||15|| Namastestu maharaudre mahaghoraparakrame Mahabale mahotsahe mahabhayavinashini ||16|| Trahi mam devi dushprekshye shatrunam bhayavardhini Prachyam rakshatu mamaindri agneyyamagnidevata ||17|| Dakshinevatu varahi nairrityam khadgadharini Pratichyam varuni rakshed vayavyam mrigavahini ||18|| Udichyam patu kaumari aishanyam shuladharini Urdhvam brahmani me rakshedadhastad vaishnavi tatha ||19|| Evam dasha disho rakshechchamunda shavavahana Jaya me chagratah patu vijaya patu prishthatah ||20|| Ajita vamaparshve tu dakshine chaparajita Shikhamudyotini raksheduma murdhni vyavasthita ||21|| Maladhari lalate cha bhruvau rakshed yashasvini Trinetra cha bhruvormadhye yamaghanta cha nasike ||22|| Shankhini chakshushormadhye shrotrayordvaravasini Kapolau kalika rakshetkarnamule tu shamkari ||23|| Nasikayam sugandha cha uttaroshthe cha charchika Adhare chamritakala jihvayam cha sarasvati ||24|| Dantan rakshatu kaumari kanthadeshe tu chandika Ghantikam chitraghanta cha mahamaya cha taluke ||25|| Kamakshi chibukam rakshed vacham me sarvamangala Grivayam bhadrakali cha prishthavamshe dhanurdhari ||26|| Nilagriva bahihkanthe nalikam nalakubari Skandhayoh khadgini rakshed bahu me vajradharini ||27|| Hastayordandini rakshedambika changulishu cha Nakhanchhuleshvari rakshetkukshau rakshetkuleshvari ||28|| Stanau rakshenmahadevi manah shokavinashini Hridaye lalita devi udare shuladharini ||29|| Nabhau cha kamini rakshed guhyam guhyeshvari tatha Putana kamika medhram gude mahishavahini ||30|| Katyam bhagavati rakshejjanuni vindhyavasini Janghe mahabala rakshetsarvakamapradayini ||31|| Gulphayornarasimhi cha padaprishthe tu taijasi Padangulishu shri rakshetpadadhastalavasini ||32|| Nakhan damshtrakarali cha keshamshchaivordhvakeshini Romakupeshu kauberi tvacham vagishvari tatha ||33|| Raktamajjavasamamsanyasthimedamsi parvati Antrani kalaratrishcha pittam cha mukuteshvari ||34|| Padmavati padmakoshe kaphe chudamanistatha Jvalamukhi nakhajvalamabhedya sarvasamdhishu ||35|| Shukram brahmani me rakshechchhayam chhatreshvari tatha Ahamkaram mano buddhim rakshenme dharmadharini ||36|| Pranapanau tatha vyanamudanam cha samanakam Vajrahasta cha me rakshetpranam kalyanashobhana ||37|| Rase rupe cha gandhe cha shabde sparshe cha yogini Sattvam rajastamashchaiva rakshennarayani sada ||38|| Ayu rakshatu varahi dharmam rakshatu vaishnavi Yashah kirtim cha lakshmim cha dhanam vidyam cha chakrini ||39|| Gotramindrani me rakshetpashunme raksha chandike Putran rakshenmahalakshmirbharyam rakshatu bhairavi ||40|| Panthanam supatha rakshenmargam kshemakari tatha Rajadvare mahalakshmirvijaya sarvatah sthita ||41|| Rakshahinam tu yatsthanam varjitam kavachena tu Tatsarvam raksha me devi jayanti papanashini ||42|| Padamekam na gachchhettu yadichchhechchhubhamatmanah Kavachenavrito nityam yatra yatraiva gachchhati ||43|| Tatra tatrarthalabhashcha vijayah sarvakamikah Yam yam chintayate kamam tam tam prapnoti nishchitam Paramaishvaryamatulam prapsyate bhutale puman ||44|| Nirbhayo jayate martyah samgrameshvaparajitah Trailokye tu bhavetpujyah kavachenavritah puman ||45|| Idam tu devyah kavacham devanamapi durlabham Yah pathetprayato nityam trisandhyam shraddhayanvitah ||46|| Daivi kala bhavettasya trailokyeshvaparajitah Jived varshashatam sagramapamrityuvivarjitah ||47|| Nashyanti vyadhayah sarve lutavisphotakadayah Sthavaram jangamam chaiva kritrimam chapi yadvisham ||48|| Abhicharani sarvani mantrayantrani bhutale Bhucharah khecharashchaiva jalajashchopadeshikah ||49|| Sahaja kulaja mala dakini shakini tatha Antarikshachara ghora dakinyashcha mahabalah ||50|| Grahabhutapishachashcha yakshagandharvarakshasah Brahmarakshasavetalah kushmanda bhairavadayah ||51|| Nashyanti darshanattasya kavache hridi samsthite Manonnatirbhaved rajnastejovriddhikaram param ||52|| Yashasa vardhate sopi kirtimanditabhutale Japetsaptashatim chandim kritva tu kavacham pura ||53|| Yavadbhumandalam dhatte sashailavanakananam Tavattishthati medinyam samtatih putrapautriki ||54|| Dehante paramam sthanam yatsurairapi durlabham Prapnoti purusho nityam mahamayaprasadatah ||55|| Labhate paramam rupam shivena saha modate. Om ||56|| Iti Devyah Kavacham Sampurnam

कवच कहाँ से आता है

दुर्गा कवच — जिसका शुद्ध नाम देवी कवचम् अर्थात "देवी का कवच" है — उन प्रारंभिक स्तोत्रों में से है जिनका पाठ दुर्गा सप्तशती (चंडी पाठ) से पहले किया जाता है, जो देवी के युद्धों का सात सौ श्लोकों वाला वर्णन है। यह बात इसका आरंभ स्वयं कहता है: विनियोग में इसके पाठ को "सप्तशती पाठ के अंग के रूप में" जगदम्बा की प्रसन्नता हेतु समर्पित किया गया है, और श्लोक 53 निर्देश देता है कि पहले कवच धारण करके फिर सप्तशती का पाठ करें। इसे ऋषियों के बीच एक गुप्त संवाद के रूप में रखा गया है: मार्कंडेय ब्रह्मा जी से वह पूछते हैं जो "संसार में परम गुप्त है, मनुष्यों की सब प्रकार से रक्षा करता है, और जो आज तक किसी को नहीं बताया गया" — और ब्रह्मा जी उत्तर देते हैं कि वह देवी का यही कवच है (श्लोक 1–2)।

श्लोक वास्तव में क्या करते हैं

कवच की रचना ऐसी है मानो एक-एक टुकड़ा जोड़कर पूरा कवच पहनाया जा रहा हो।

  • नौ नाम (श्लोक 3–5)। आरंभ दुर्गा के नौ रूपों से होता है — शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चंद्रघंटा, कूष्मांडा, स्कंदमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी और सिद्धिदात्री। नवरात्रि की नौ रातें इसी अंश के नामों से जानी जाती हैं।
  • आश्वासन (6–8)। जो अग्नि में जलते हुए, युद्ध में शत्रुओं से घिरे हुए, या किसी विषम और दुर्गम संकट में फँसकर देवी की शरण लेते हैं, उनका कुछ भी अशुभ नहीं होता; जो भक्ति से उनका स्मरण करते हैं, उनकी वृद्धि होती है।
  • मातृकाओं की सेना (9–15)। मातृकाएँ अपने वाहनों पर प्रकट होती हैं — प्रेत पर चामुंडा, भैंसे पर वाराही, हाथी पर ऐंद्री, गरुड़ पर वैष्णवी, बैल पर माहेश्वरी, मोर पर कौमारी, हंस पर ब्राह्मी, और कमल पर विराजमान लक्ष्मी — रथों पर आरूढ़, क्रोध से भरी, शंख, चक्र, गदा, शक्ति, हल, मूसल, ढाल, परशु, पाश, त्रिशूल और धनुष लिए, "दैत्यों के नाश और भक्तों को अभय देने के लिए।"
  • दसों दिशाएँ (17–20)। पूर्व में ऐंद्री, आग्नेय में अग्नि देवता, दक्षिण में वाराही, नैऋत्य में खड्गधारिणी, पश्चिम में वारुणी, वायव्य में मृगवाहिनी, उत्तर में कौमारी, ईशान में शूलधारिणी, ऊपर ब्रह्माणी और नीचे वैष्णवी रक्षा करती हैं; चामुंडा दसों दिशाओं की। आगे जया, पीछे विजया, बाईं ओर अजिता और दाईं ओर अपराजिता रहती हैं।
  • सिर से पाँव तक (21–35)। सबसे लंबा भाग शरीर के प्रत्येक अंग पर देवी का एक नामित रूप स्थापित करता है — शिखा पर उद्योतिनी, मस्तक पर उमा, ललाट पर मालाधरी, भौंहों पर यशस्विनी, उनके मध्य त्रिनेत्रा, जिह्वा पर सरस्वती, कंठ पर चंडिका, और इसी प्रकार कंधे, हृदय, नाभि, घुटने और टखनों से होते हुए पैरों के तलवों तक, फिर नख, केश, रोमकूप, त्वचा, रक्त, मज्जा, अस्थि और प्रत्येक जोड़ तक।
  • शरीर से परे (36–41)। इसके बाद यह उसकी रक्षा करता है जो भौतिक नहीं है: अहंकार, मन और बुद्धि; पाँचों प्राण; पाँचों इंद्रिय-विषय; तीनों गुण; और फिर आयु, धर्म, यश, धन, विद्या, गोत्र, संतान, पत्नी, पशुधन, यात्रा का मार्ग, और राजद्वार में प्रतिष्ठा।
  • छूटे स्थान की रक्षा (42)। जो भी स्थान कवच से रक्षाहीन रह गया हो, उसे पापनाशिनी जयंती को सौंप दिया जाता है — ताकि कुछ भी छूटे नहीं।

पाठ स्वयं कौन-से लाभ बताता है

श्लोक 43–56 फलश्रुति हैं। वे कहते हैं कि जो अपना शुभ चाहता है, वह इस कवच के बिना एक पग भी न चले; कवचधारी जहाँ-जहाँ जाता है, वहाँ-वहाँ उसे अर्थलाभ और विजय मिलती है; वह निर्भय और अपराजित होता है; और जो श्रद्धा से प्रतिदिन तीनों संध्याओं में इसका पाठ करता है, वह अकाल मृत्यु से रहित होकर सौ वर्ष से अधिक जीता है (46–47)। जिसके हृदय में कवच स्थित है, उसके दर्शन मात्र से रोग, विष, अभिचार, और सब प्रकार के भूत-प्रेत व ग्रहबाधाएँ नष्ट हो जाती हैं (48–52), पृथ्वी के रहने तक उसकी वंश-परंपरा बनी रहती है (54), और अंत में महामाया की कृपा से वह परम धाम पाकर शिव के साथ आनंद करता है (55–56)।

भक्ति की दृष्टि से इसका व्यावहारिक प्रभाव और सरल है: इसका पाठ अपने हर अंग — शरीर, मन, परिवार, काम, यात्रा — को जान-बूझकर माँ की शरण में सौंपने का एक लंबा अभ्यास है, और जो लोग यह नियम रखते हैं, वे इसे सबसे पहले भय के शांत होने के रूप में अनुभव करते हैं।

पाठ कैसे करें

  1. कब: दोनों नवरात्रियों में प्रतिदिन पाठ सबसे प्रचलित नियम है, और दुर्गा सप्तशती के पाठ से पहले तो सदा। पाठ स्वयं तीनों संध्याओं (प्रातः, मध्याह्न, सायं) की बात कहता है; घरों में सामान्यतः प्रातः एक बार पढ़ा जाता है।
  2. तैयारी: स्नान करके, स्वच्छ आसन पर पूर्व या उत्तर की ओर मुख करके बैठें, और दुर्गा जी के चित्र के सामने घी या तेल का दीपक जलाएँ। अर्पण के लिए थोड़ा जल, पुष्प और कुमकुम या अक्षत पास रखें।
  3. संकल्प और विनियोग: दाहिनी हथेली में थोड़ा जल लेकर अपना नाम और उद्देश्य कहें, और विनियोग ("ॐ अस्य श्रीचण्डीकवचस्य…") पढ़कर जल छोड़ दें। फिर "ॐ नमश्चण्डिकायै" कहें।
  4. पाठ: सभी 56 श्लोक बीच में रुके बिना पढ़ें। यह सरल अनुष्टुप छंद में है, इसलिए तेज़ी के बजाय स्थिर, शांत गति — अधिकांश लोगों के लिए लगभग 12–15 मिनट — बेहतर रहती है। यदि संस्कृत अभी कच्ची है, तो लिप्यंतरण साथ रखकर धीरे पढ़ें; गति से अधिक शुद्ध उच्चारण महत्वपूर्ण है।
  5. उसके बाद: कई लोग इसके बाद अर्गला और कीलक स्तोत्र तथा सप्तशती का पाठ करते हैं; सामान्य दिन में दुर्गा चालीसा या आरती और भूल-चूक की क्षमा-प्रार्थना से समापन करें।

लोग इसका पाठ क्यों करते हैं

लोग कवच की ओर उन्हीं क्षणों में जाते हैं जिनका यह स्वयं वर्णन करता है: यात्रा से पहले, परिवार में बीमारी के समय, भय या संघर्ष के दौर में, किसी बड़े कार्य के आरंभ से पहले, और सबसे बढ़कर नवरात्रि में, जब इसके आरंभिक श्लोकों के नौ नामों वाली देवियों की ही रात-दर-रात पूजा होती है। शारदीय नवरात्रि के समापन पर्व दशहरा पर भी इसका पाठ होता है। इसके पीछे भाव यह है कि भक्ति व्यक्ति को पूरी तरह ढक ले — केवल प्रत्यक्ष संकटों से नहीं, बल्कि मन, प्राण, इंद्रियों और अपने प्रियजनों तक।

कोई त्रुटि दिखे?

यदि आपको इस पृष्ठ पर व्याकरण, हिंदी, अंग्रेज़ी, मंत्र-पाठ या किसी भी प्रकार की त्रुटि दिखे, तो हमें बताएँ — हम 24 घंटे में उसे ठीक कर देंगे।

संबंधित सामग्री